Дали на Пеленица над Драчево навистина постоел манастир со необичното име „Свети Ерусалим“?
Новото истражување на Ставре Џиков отвора прашање кое води длабоко во минатото на овој стар христијански простор. Документите го потврдуваат името „Свети Ерусалим“, додека археолошките наоди сведочат дека Пеленица била значајно христијанско место уште во доцната антика.
На само неколку километри над Драчево, на висока тераса што доминира над долината на Маркова Река, се наоѓа Пеленица – место кое генерации драчевци го познаваат како светилиште и место на кое денес се наоѓа манастирскиот комплекс „Преполовение“, во народот познат и како „Руса Среда“.
Но под ова познато име можеби се крие една многу постара и сè уште недоволно истражена приказна.
Новата книга на Ставре Џиков, „Манастир Свети Ерусалим во Македонија“, го отвора прашањето дали токму на Пеленица постоело светилиште или манастир што го носел необичното име „Свети Ерусалим“.
И за разлика од обично народно предание, во овој случај постојат документи што заслужуваат сериозно внимание.
Документ од 1936 година
Еден од најинтересните податоци се однесува на 1936 година.
Според материјалите што ги презентира Џиков, жителите на Драчево тогаш изградиле капела посветена на Свети Ерусалим, а Пеленица ја прогласиле за манастир.
Постоењето на ова име не се појавува само во современите сведоштва.
Во научен труд посветен на археолошките локалитети во Скопската Котлина, Пеленица е наведена како „Пеленица – Манастир, Драчево“. Во него се забележува дека, според натпис на мермерен крст, во 1936 година на ова место била подигната црква посветена на светиот град Ерусалим, од страна на Светозар Ѓорѓевиќ.
Овој податок е исклучително значаен.
Тој покажува дека името „Ерусалим“ навистина било поврзано со светилиштето на Пеленица најмалку од првата половина на XX век.
Уште посилен документ – катастарот
Особено внимание привлекува катастарската документација што ја посочува Џиков.
Станува збор за документ на Републичката геодетска управа – Одделение за премер и катастар, од 2 февруари 1995 година.
Во поседовниот лист за Катастарската општина Драчево, според објавените податоци, како носител се појавува:
„Манастир Св. Ерусалим“, Драчево.
Наведено е и местото „Пеленица“, со парцели на кои се запишани верски згради, пасишта и шума.
Со тоа веќе не станува збор само за легенда или усно предание.
Името „Свети Ерусалим“ навистина се појавува во официјална документација.
Но тука започнува уште поголемата мистерија.
Што се наоѓало на Пеленица пред 1936 година?
Археологијата покажува дека Пеленица е многу постаро место.
Во монографијата „Осум милениуми живот, култура, творештво“, издадена од Филозофскиот факултет во Скопје, локалитетот Пеленица кај Драчево е опишан како простор на кој во доцната антика постоела фортификација со повеќе објекти.
Меѓу нив особено се издвојуваат еднокорабна ранохристијанска црква и ротондален објект со мозаичен под.
Комплексот, според археолошките сознанија, егзистирал во периодот од III до V век од нашата ера.
Познатиот македонски археолог Иван Микулчиќ исто така забележува дека на Пеленица кај Драчево мештаните откопале ранохристијанска базилика и ротонда со мозаични подови, иако наодите не биле целосно претставени во тогашната стручна литература.
И Каталогот на ранохристијанските цркви во Република Македонија го евидентира локалитетот:
„Драчево, Пеленица – Манастир“, со пронајдени темели и археолошки материјал.
Оттука е неспорно дека Пеленица има христијанска историја многу постара од денешниот манастирски комплекс.
Постои и предание за стар манастир
Интересно е што археолошките податоци се преплетуваат со локалните преданија.
Во научната литература е забележано предание според кое на ова место некогаш постоел голем манастир посветен на „Св. Ѓорѓи“, кој наводно пропаднал во XVIII век, по што неговиот имот бил разграбан. Забележано е и дека темели од повеќе стари градби биле видливи над земјата до пред околу еден век.
Тоа внесува дополнителна сложеност во приказната.
Дали на Пеленица низ вековите постоеле повеќе храмови?
Дали древното ранохристијанско светилиште подоцна било наследено од средновековен манастир?
И кога точно се појавило името „Свети Ерусалим“?
Дали „Руса Среда“ го крие името Ерусалим?
Ставре Џиков оди чекор понатаму и отвора интересна јазична и духовна претпоставка.
Тој воспоставува врска меѓу називот „Руса“ во „Руса Среда“ и името „Ерусалим“, односно „Еруса…“. Според неговото толкување, во народната меморија можеби останал дел од некогашното име.
„Преполовение“, пак, е познат православен празник што се празнува на половината од периодот меѓу Велигден и Педесетница и секогаш се паѓа во среда. Во народната традиција празникот е познат и како Руса Среда.
Археологијата потврдува дека Пеленица била значајно место во доцната антика, со ранохристијанска црква, ротондален објект и мозаични подови.
Историските и локалните записи покажуваат дека на Пеленица постоела традиција за стар манастир.
А документите од XX век потврдуваат дека името „Свети Ерусалим“ навистина било употребувано за светилиштето на Пеленица. Особено значајни се податокот за капелата од 1936 година и катастарската документација во која се појавува „Манастир Св. Ерусалим“.
Пеленица заслужува ново истражување
Истражувањето на Ставре Џиков има значење затоа што повторно го насочува вниманието кон еден археолошки и духовен простор кој очигледно крие многу повеќе отколку што денес знаеме.
Наместо прашањето веднаш да се прогласи за решено, документите што ги објавува треба да бидат поттик за историчарите, археолозите, архивистите, теолозите и лингвистите повторно да ја отворат Пеленица.
Потребно е да се испитаат старите катастарски книги, црковните записи, архивската документација, старите карти и археолошките извештаи од истражувањата во 1936–1937 година, како и целокупниот археолошки простор околу денешниот манастир.
Особено важно би било систематско археолошко истражување кое би утврдило што точно претставувале ранохристијанските објекти и дали постојат траги од подоцнежен средновековен манастир.
Можеби идните истражувања ќе покажат дека „Свети Ерусалим“ е име создадено во поново време.
Но можеби ќе откријат дека зад документите, народното паметење и старите темели се крие многу подолг континуитет.
Засега едно е сигурно: Пеленица над Драчево не е обично излетничко место. Под денешниот манастирски комплекс се наоѓаат траги од христијански живот стар повеќе од еден и пол милениум, а името „Свети Ерусалим“ е запишано во документи и заслужува сериозно научно истражување.
Дали некогаш таму навистина постоел древен манастир „Свети Ерусалим“?
Одговорот сè уште го чека својот археолошки доказ. Но мистеријата на Пеленица е отворена.
