Македонска Нација
Првата балканска војна и поделбата на Македонија
Првата балканска војна се приближувала кон својот крај. Српската војска се наоѓала во Битола, а грчката пред Лерин.
На 27 октомври 1912 година српски артилериски гранати експлодирале над Ѓавато, еден од главните премини за повлекување на турскиот аскер од Битола кон Албанија. Турската војска веќе се повлекувала од градот.
Патот кон Наколец и Роби, како и песочниот пат покрај двете езера кон Перово Кула и Албанија, биле преполни со турски војници. Бидејќи преминот кај Ѓавато веќе бил заземен од српската војска, турските единици биле принудени да се повлекуваат преку премините кај Брајчино и Герман.
Во месноста Мочарта, над Герман, дошло до судир меѓу српските војници и турскиот аскер. Во борбата загинале двајца српски војници, чии гробови долго време биле сочувани. Едниот од загинатите се викал Стефан Доброволецот.
Турскиот аскер ги напуштил Битола и Ресен, но при повлекувањето му нанел големи страдања на населението во Преспа. Војниците одземале волови, овци и сè што ќе им дошло при рака, вршејќи грабежи и насилства врз населението.
На 28 октомври во Лерин влегла една чета на грчката војска, а следниот ден во градот пристигнала и српската војска.
Според сведоштвото, на 19 октомври српската војска веќе ја имала заземено цела Преспа и се запрела на ридот Калуѓерица и на Превал, на самиот влез во Преспа, над селата Оровник, Рудари и Попли. По неколку дена на истата линија пристигнала и грчката војска. Со тоа, всушност, била запечатена судбината на македонското население од овој крај, кое останало под туѓа власт.
Трите балкански држави го потиснале Османлиското Царство од најголемиот дел на Балканот, а Македонија ја поделиле на три дела, а подоцна и на четири. Во првите месеци по Првата балканска војна, Мала Преспа останала под српска управа, додека привремената граница со територијата под грчка контрола се наоѓала кај Превал, на самиот влез во Мала Преспа.
За време на повеќевековното османлиско владеење на Балканот, вклучително и во Преспа, останале длабоки траги од насилства, многубројни жртви, присилно грабнати девојки и одземени имоти на македонското население.
Малубројното муслиманско население, претежно албанско, кое по повлекувањето на турскиот аскер останало во некои од преспанските села, било исплашено. Меѓу него постоел страв дека Македонците ќе се одмаздат за сторените неправди и пролеаната крв. Сепак, благодарение на високата свест на месното македонско население, до такви пресметки не дошло.
Преспа разделена меѓу три држави
Во есента 1913 година границата со Југославија била поместена кај Маркова Нога. Српската војска се повлекла од осумнаесетте села што се нашле под грчка управа и ги отстапила на Грција, по што во овој дел од Преспа пристигнала грчката војска.
Така Преспа, како мал дел од Македонија, била поделена на два дела. Едниот дел ѝ припаднал на Југославија, а другиот, со 32 села, ѝ припаднал на Грција. Подоцна, во 1923 година, 14 села од југозападниот дел на Преспа биле приклучени кон Албанија.
Тоа биле селата: Глобочани со 320 жители, Горна Горица со 136 жители, Долна Горица со 210 жители, Туминец, Церје, Стење, Шулин со 70 жители, Пустец со 463 жители, Леска со 103 жители, Зрноско со 100 жители, Конско, Ракицко, Заградец и Шуец. Пред поделбата овие села влегувале во составот на Леринската околија.
По поделбата на Преспа и припојувањето на еден нејзин дел кон Грција, биле прекинати врските со селата Сливница, Арвати, Крани, Штрбово, Брајчино, Љубојно, Наколец и Долно Дупени.
Овие села, заедно со останатите села од Мала Преспа, уште од времето на османлиското владеење административно биле поврзани со Герман. Покрај административните врски, населението било поврзано и роднински, а луѓето носеле иста народна носија и негувале исти обичаи.
За осумнаесетте села што биле приклучени кон Грција започнало ново поглавје од страдањата, кои се надоврзувале едно на друго сè до големата катастрофа во август 1949 година, кога населението било принудено масовно да го напушти родниот крај.
Притисоци и обиди за асимилација
Секојдневниот притисок и теророт врз Македонците во Мала Преспа продолжиле. Новите власти се запреле кај Маркова Нога и го забраниле преминувањето во другиот дел од Преспа. На населението му било забрането да се приближува на растојание од два километра од граничната линија.
Грчките владејачки кругови знаеле дека населението на новоосвоената територија на Македонија било македонско. Исто така, знаеле дека од другата страна на границата живеат луѓе од ист народ, кои биле роднински и културно поврзани со жителите од Мала Преспа.
Новите власти не биле сигурни дека оваа територија засекогаш ќе остане под нивна контрола. Поради тоа започнале со спроведување планирана политика за асимилација на населението.
Откако биле прекинати врските со населението од другата страна на границата, започнала широка акција за иселување на месните жители кон Бугарија и Србија. Меѓутоа, оваа политика не постигнала поголем успех, бидејќи бројот на иселените бил мал и незначителен.
Потоа во црквите било забрането богослужењето и пеењето на словенски јазик, а бил воведен грчкиот јазик. На дотогашните македонски свештеници им било наложено да служат како грчки свештеници. Во спротивно, им било забранувано да ја извршуваат свештеничката должност и биле принудувани да се иселат.
Во селата биле поставувани грчки учители, кои започнале да изведуваат настава исклучиво на грчки јазик. Иконите со словенски натписи во црквите и манастирите биле отстранувани и заменувани со икони на грчки јазик. Фреските со словенско писмо биле премачкувани со малтер, а словенските натписи на надгробните споменици биле изгребувани и уништувани.
На тој начин поделбата на Преспа не значела само поставување нови државни граници. Таа ги прекинала вековните семејни, духовни, културни и стопански врски меѓу македонските села и го означила почетокот на долг период на притисоци, прогонства и обиди за асимилација на македонското население.
