Во втората половина на XIX век, во време кога Македонија била изложена на силни и меѓусебно спротивставени пропаганди, меѓу македонската интелигенција се појавуваат организирани обиди за афирмирање на посебноста на македонскиот народ, неговиот јазик и црковната самостојност. Еден од најзначајните такви рани обиди бил Тајниот македонски комитет во Софија.
Формирањето на Тајниот македонски комитет
Тајниот македонски комитет бил создаден во Софија во средината на осумдесеттите години на XIX век, најчесто датиран во 1885 година, и дејствувал илегално. Во изворите се среќава и 1886 година како година на неговото организирање. Македонската книжевна енциклопедија го наведува како здружение на македонските студенти во Софија формирано во 1885 година.
Комитетот се појавил во средина на Македонци кои престојувале и се школувале надвор од Македонија. Според податоци што се поврзуваат со тогашните бугарски власти, групата опфаќала дваесетина млади луѓе кои ја ширеле идејата за македонска посебност, поради што биле обвинувани за „македонски сепаратизам“.
Меѓу најпознатите раководни личности на Комитетот биле Наум Евро, Коста Групче, Васил Карајовов и Темко Попов.
Македонците како посебен народ
Во времето кога врз населението во Македонија силно дејствувале бугарската, грчката и српската пропаганда, членовите на Комитетот настојувале да изградат простор за самостоен македонски национален, просветен и црковен развој.
Нивната дејност била насочена особено против влијанието на Бугарската егзархија и бугарската национална политика во Македонија. Македонските дејци што се собирале околу Комитетот се залагале за издвојување на Македонците како посебна национална целина и за развивање на македонската национална свест. Овие идеи биле спротивни на бугарската политика кон Македонија, поради што организацијата била откриена и растурена од бугарските власти, а нејзините членови биле третирани како сепаратисти.
Програмските определби
Од податоците за активностите и барањата на членовите на Комитетот може да се издвојат неколку основни определби:
- Отстранување на влијанието на Бугарската егзархија во Македонија, која членовите на движењето ја сметале за носител на бугарското национално влијание.
- Афирмирање на македонскиот национален индивидуалитет и идејата дека Македонците треба самостојно да го развиваат својот национален и културен живот.
- Обновување на Охридската архиепископија, како посебна црковна организација за Македонија.
- Употреба на македонскиот народен јазик во училиштата, како и издавање весници, учебници и други книги на македонски јазик.
Токму прашањето за јазикот е особено значајно. Професорот Виктор Фридман наведува дека во 1886 година четворица членови на Тајниот македонски комитет – Темко Попов, Наум Евро, Коста Групче и Васил Карајовов – разговарале со српската влада во Белград и предложиле финансиска поддршка за печатење материјали на македонски јазик и испраќање учители во Македонија.
За обновување на Охридската архиепископија
Црковното прашање било неразделно од националното и просветното прашање.
Комитетот се залагал за обновување на историската Охридска архиепископија, со што требало да се создаде црковна организација одделена од Бугарската егзархија. Истовремено се планирало отворање училишта во Македонија во кои наставата би се одвивала на народен македонски јазик и печатење книги и учебници на тој јазик.
Наум Евро, кој самиот се потпишувал како „родум Македонец од Струга“, во текот на својата дејност се залагал токму за обновување на Охридската архиепископија, отфрлање на Егзархијата и воведување на македонскиот јазик во образованието и администрацијата.
Прогон од бугарските власти
Ваквата програма неизбежно го довела Комитетот во судир со бугарските власти.
Организацијата била откриена, нејзината активност била окарактеризирана како сепаратистичка, а дел од нејзините водечки членови биле принудени да ја напуштат Бугарија.
Во 1886 година Темко Попов, Наум Евро, Коста Групче и Васил Карајовов заминале во Белград, каде што барале поддршка за реализација на своите замисли. Меѓу нив биле обновувањето на Охридската архиепископија, отворањето училишта, ангажирањето учители и печатењето литература на македонски јазик.
Дел од членовите подоцна воспоставиле тесна соработка со српските политички и дипломатски кругови, а некои подоцна дејствувале и во организации поврзани со српската национална политика. Поради тоа, нивната подоцнежна политичка ориентација е предмет на различни толкувања во македонската, бугарската и српската историографија.
Тоа, сепак, не го менува фактот дека во документите за раната фаза на Тајниот македонски комитет јасно се среќаваат барања за македонска посебност, македонски јазик, сопствено образование и обновување на Охридската архиепископија.
Значењето на Тајниот македонски комитет
Тајниот македонски комитет е значаен за проучувањето на развојот на македонската национална мисла во XIX век токму поради времето во кое се појавил.
Тоа е период пред создавањето на Македонската револуционерна организација во 1893 година и повеќе од една деценија пред појавата на книгата „За македонцките работи“ на Крсте Петков Мисирков.
Фактот дека во средината на 1880-тите години постоела организирана група која била обвинувана од бугарските власти за македонски „сепаратизам“, а чии претставници барале употреба на македонскиот јазик, сопствено образование и обновување на Охридската архиепископија, претставува важен документ за развојот на македонската национална мисла во XIX век.
Историјата на Комитетот истовремено покажува колку сложена била борбата за Македонија. Македонските дејци се наоѓале меѓу интересите на Османлиската Империја и соседните балкански држави, кои преку цркви, училишта и дипломатски структури настојувале да го прошират своето влијание.
Во такви околности се појавила една идеја што подоцна сè посилно ќе се развива: Македонија да има сопствен национален, културен, јазичен и црковен пат.
Познати членови и дејци поврзани со Комитетот
Како најдобро документирани раководни личности во достапните извори се издвојуваат:
Темко Попов, Наум Евро, Коста Групче и Васил Карајовов.
Тајниот македонски комитет затоа останува важна страница од историјата на македонската национална мисла – сведоштво дека уште во осумдесеттите години на XIX век постоеле Македонци кои организирано поставувале прашања за македонскиот национален индивидуалитет, македонскиот јазик, македонското образование и сопствената црковна организација.
