Македонска Нација
Македонските револуционерни чети и албанските востаници краткотрајно ја протерале српската власт од Дебар, Струга, Охрид и Кичево. Востанието било задушено со воена противофанзива, помогната и од грчки сили, по што следувале репресии, палење населби и бегалство.
Охридско-дебарското востание од септември 1913 година претставува значаен настан во историјата на отпорот против српската окупаторска власт во Македонија. Избувнало непосредно по Балканските војни и Букурешкиот мировен договор, во услови на длабоко незадоволство од поделбата на Македонија и од репресивните мерки на новата власт.
Во востанието заеднички дејствувале македонските револуционерни чети и албанските востаници. Нивните политички стремежи не биле целосно еднакви, но ги поврзувале противењето на српската власт, незадоволството од новите граници и потребата да ги заштитат своите заедници.
Меѓу главните македонски водачи биле Петар Чаулев, Милан Матов, Павле Христов, Антон Шибаков и Нестор Георгиев. Значајна улога во албанскиот отпор имале Сефедин Пустина, Елез Исуфи, Иса Болетини и други првенци.
Букурешкиот договор и обидите за негова ревизија
Букурешкиот мировен договор од 10 август 1913 година ја утврдил поделбата на најголемиот дел од Македонија меѓу соседните држави. Македонското население не добило можност самостојно да одлучува за својата политичка иднина.
Раководството на македонската револуционерна организација презело дипломатски иницијативи за ревизија на договорот. Делегација составена од професорите Љубомир Милетиќ, Иван Георгов и Александар Балабанов добила задача пред европските влади да ги изложи барањата на организацијата.
Големите сили не покажале подготвеност за промена на договорените граници. Во такви околности продолжиле подготовките за вооружен отпор и обновување на револуционерната мрежа во Македонија.
Преговорите во Елбасан
Во август 1913 година, во Елбасан, биле водени разговори меѓу претставници на македонската револуционерна организација и Албанскиот револуционерен комитет, предводен од Сефедин Пустина. Била договорена соработка за востание против српската власт.
Милан Матов бил меѓу дејците што настојувале да обезбедат луѓе, оружје и поддршка од Албанија. Сепак, соработката со албанските револуционери не треба да се изедначува со официјално воено вклучување на младата албанска држава. Нејзиното раководство било претпазливо поради опасноста од отворена војна со Србија.
Востанието било планирано за почетокот на октомври, но вооружените судири во Дебарско го забрзале неговото избувнување. Подготовките не биле довршени кога отпорот започнал да се шири.
Краткотрајна слобода во Дебар, Струга, Охрид и Кичево
Првичните востанички успеси биле потпомогнати од изненадувањето и повлекувањето на српските гарнизони. Востаниците ја протерале српската војска и администрација од Дебар, а потоа и од Струга и Охрид.
Во ослободените места биле формирани привремени управни тела. Во Дебар во управата учествувале претставници на различните заедници, што било практичен израз на заедничкото дејствување. Во Охрид била воспоставена револуционерна управа со учество на војводи и истакнати граѓани.
На заседание во Текето во Охрид, одржано на 15 септември по јулијанскиот, односно на 28 септември 1913 година по грегоријанскиот календар, Петар Чаулев бил избран за главен командант на востаничките сили. Било разгледувано продолжување на борбата кон Кичево и Битола.
Во текот на дејствата востаниците го зазеле и Кичево. Слободата, меѓутоа, била краткотрајна и не траела еднакво долго во сите градови и населени места.
Сведоштвата за целите и причините на востанието
Карнегиевиот извештај од 1914 година дава значајна потврда за настаните. Во него се опишуваат затворањето училишта, притисоците врз учителите и свештенството, апсењата, реквизициите и другите мерки на присилна србизација.
Извештајот бележи дека идејата за отпор останала жива и дека се вршеле подготовки за вооружена борба со стремеж кон македонска автономија. Ја потврдува соработката на Милан Матов со албанските сили и краткотрајното преземање на Охрид, Струга и Дебар. Се споменува и замислата за создавање привремена македонска влада во Охрид.
Во објавените сведоштва и разговори од тоа време, Чаулев ги поврзувал причините за востанието со насилствата, ограничувањето на движењето, економското осиромашување и притисоците врз верскиот и просветниот живот. Истовремено предупредувал дека задржувањето на заземените градови ќе бара сили со кои востаниците тешко можеле да располагаат.
Воена противофанзива и репресии
Српската власт одговорила со мобилизација и доведување дополнителни војници и артилерија. Во борбите против востаниците помогнале и грчки воени сили.
Бројната и подобро вооружена редовна војска постепено ги потиснала востаничките чети. По првичните успеси следувале повлекување, распуштање на дел од силите и преминување на борци и семејства во Албанија.
Повторното воспоставување на српската власт било придружено со тешки репресии. Биле убивани и затворани жители и месни првенци, палени и ограбувани населби, а населението било принудено на бегалство.
Карнегиевата комисија ги потврдува страдањата и палењето мешани населби во Долна Река, Горна Река и Голо Брдо. Во поширокиот контекст на задушувањето на албанскиот отпор, кој ги опфаќал и Призрен и Ѓаковица, покрај Дебар и Охрид, наведува околу 25.000 Албанци што побегнале по поразот. Оваа проценка не претставува посебен попис на бегалците само од Охридско-дебарското востание.
Чаулев, Матов и историското значење на востанието
Петар Чаулев ја продолжил револуционерната дејност и по 1913 година. Во 1924 година бил меѓу потписниците на Мајскиот манифест. На 23 декември истата година бил убиен во Милано од Димитар Стефанов, член на ВМРО, во период на остри внатрешни пресметки во организацијата.
Милан Матов, роден во Струга на 8 ноември 1875 година, останал активен во македонските емигрантски организации и оставил спомени за револуционерните борби. Починал во Софија на 21 мај 1962 година, на 86-годишна возраст.
Охридско-дебарското востание било воено поразено, но останало сведоштво за неприфаќањето на поделбата на Македонија и на насилното воспоставување нова власт. Неговото значење е и во соработката на македонските револуционери и албанските востаници, кои во тешки околности нашле заеднички интерес за вооружен отпор.
Зад краткотрајната слобода останале жртви, опустошени домови и разделени семејства — последици што се врежале во историската меморија на населението.
