Македонска Нација
Македонија имала многу непријатели однадвор, но нејзините најтешки рани честопати биле нанесувани тогаш кога непријателот добивал помош однатре. Внатрешните поделби, атентатите и одмаздите одзеле многу животи и ја ослабнале борбата за македонската слобода.
По Балканските војни Македонија била поделена меѓу соседните држави, а македонското револуционерно движење влегло во еден од најтешките периоди од своето постоење. Поранешните соборци сè почесто се наоѓале на спротивни страни, идеолошките несогласувања прераснувале во лични пресметки, а политичките спорови се решавале со револвер.
Во тие години биле убиени Јане Сандански, Ѓорче Петров, Тодор Александров, Петар Чаулев, Александар Протогеров и многу други. Луѓе со различни политички погледи и визии за иднината на Македонија, но сите дел од нејзината револуционерна историја.
Трагедијата била уште поголема затоа што куршумот понекогаш доаѓал од човек што до вчера бил соборец.
Јане Сандански – куршуми на Пирин
На 22 април 1915 година, на Пирин Планина, од заседа бил убиен Јане Сандански, еден од најпознатите водачи на македонското револуционерно движење.
Како истакнат претставник на Серскиот револуционерен округ, Сандански се спротивставувал на мешањето на соседните држави во македонското револуционерно дело. Неговата политичка визија се поврзувала со автономна Македонија и со пошироката идеја за балканска федерација.
Убиството се поврзува со неговите идејни противници и со кругот околу Тодор Александров. Со смртта на Сандански движењето изгубило еден од највлијателните претставници на својата федералистичка струја.
Неговиот крај го навестил насилството што ќе ги обележи и наредните години: политичките разлики сè почесто ќе стануваат повод за ликвидација.
Ѓорче Петров – убиен среде Софија
На 28 јуни 1921 година, во Софија, бил убиен Ѓорче Петров – идеолог, публицист, организатор и еден од најблиските соработници на Гоце Делчев.
Ѓорче бил меѓу најзначајните личности на Македонската револуционерна организација. По Првата светска војна се залагал за решавање на македонското прашање преку создавање единствена и независна Македонија.
Неговото убиство се поврзува со врховистичките кругови, а како непосреден извршител се посочува човек по име Реџеп.
Со неговата смрт бил замолчен еден од најискусните организатори и политички мислители на македонското револуционерно дело.
Тодор Александров – убиен од луѓе од сопственото опкружување
На 31 август 1924 година се случило едно од најпознатите и најконтроверзните убиства во историјата на македонското револуционерно движење. Во близина на Сугарево бил убиен Тодор Александров, заедно со својот телохранител Пандо Зафиров.
По Првата светска војна, Александров, Александар Протогеров и Петар Чаулев ја обновиле ВМРО, а Александров станал нејзина централна фигура.
Мајскиот манифест од 1924 година и последователните несогласувања околу него дополнително ги продлабочиле поделбите во Организацијата. Александров јавно се откажал од потписот што се поврзувал со неговото име.
Неколку недели подоцна, додека патувал кон собир на организациските раководители во Пиринскиот дел на Македонија, бил убиен.
Како непосредни извршители се наведуваат Штерју Влахов и Динчо Вретенаров. Во документите што потоа ги објавило раководството на Организацијата, како организатори биле обвинети Алеко Василев и Георги Атанасов.
Сепак, прашањето за целосната заднина на атентатот останува предмет на историски истражувања. Сложената мрежа од интереси, конфликти и меѓусебни обвинувања не дозволува сите околности да се сведат на едноставно објаснување.
Крвавата одмазда и замолчените гласови
По убиството на Александров започнал нов бран ликвидации. Алеко Василев и Георги Атанасов биле убиени, како и непосредните извршители на атентатот. Но одмаздата не завршила со луѓето обвинети за заговорот.
На удар се нашле и повеќе претставници на левицата и на федеративната струја во македонското движење.
Меѓу жртвите на политичките пресметки бил и Милан Грашев, роден во Прилеп во 1880 година – новинар, публицист и еден од водачите на македонското федеративно движење.
Насилството ги погодувало и луѓето што дејствувале со перото и со политичкиот збор. Во атмосферата на сомнежи и одмазда, секое спротивно мислење можело да стане повод за прогон.
Македонското револуционерно движење сè повеќе ја трошело сопствената сила во меѓусебни пресметки.
Петар Чаулев – од врвот на ВМРО до ликвидација во Милано
Роден во Охрид во 1880 година, Петар Чаулев бил учител, илинденец, војвода и еден од високите раководители на револуционерното движење.
Заедно со Александров и Протогеров учествувал во обновувањето на ВМРО по Првата светска војна. Но разидувањата околу Мајскиот манифест од 1924 година ги оддалечиле луѓето што дотогаш стоеле на врвот на Организацијата. Чаулев останал поврзан со манифестот и со идејата за обединување на македонските револуционерни сили.
На 23 декември 1924 година бил убиен во Милано. Непосреден атентатор бил Димитар Стефанов, член на ВМРО, а ликвидацијата се поврзува со смртна пресуда донесена од Централниот комитет на Организацијата.
Човек што учествувал во обновувањето на ВМРО бил убиен од човек испратен од истата Организација. Неговата судбина ја покажува длабочината на расколот во македонското движење.
Александар Протогеров – последниот од тројцата
По убиствата на Александров и Чаулев, од тројцата водачи што ја обновиле ВМРО останал Александар Протогеров.
Во борбата за превласт во Организацијата, неговиот круг се судрил со сè помоќниот Иван Михајлов. Меѓусебните обвинувања, вклучително и оние за одговорноста за смртта на Александров, дополнително го заостриле конфликтот.
На 7 јули 1928 година, Протогеров бил убиен во Софија од приврзаници на Иван Михајлов.
Неговата ликвидација го продлабочила расколот меѓу михајловистите и протогеровистите, а пресметките продолжиле да одземаат животи и да го разоруваат движењето однатре.
Македонија ја плаќала цената на поделбите
Сандански, Ѓорче Петров, Александров, Чаулев и Протогеров имале различни политички определби, сојузништва и погледи за иднината на Македонија. Нивните улоги и постапки бараат поединечно историско разгледување. Но нивните насилни судбини сведочат за времето во кое политичкото несогласување премногу често завршувало со смрт.
Додека Македонија била поделена меѓу соседните држави, а Македонците биле изложени на асимилација, прогон и негирање на својот идентитет, значителен дел од силата на револуционерното движење се трошел во внатрешни борби.
Секој убиен организатор, војвода или публицист значел изгубено искуство, прекината работа и нова поделба. Зад секоја ликвидација останувале семејства, соборци и уште поголема недоверба меѓу луѓето што требало да се борат за заедничка цел.
Ниту една лична амбиција, туѓ интерес или политичка пресметка не можела да ја оправда таа загуба. Цената ја плаќала Македонија.
Не случајно Гоце Делчев напишал: „Јас не познавам друг народ кој повеќе страдал од предавствата на своите синови – изроди како македонскиот. Историјата не памети друг таков пример кога еден ист народ по традиција, јазик и вера се разделува на разни спротивни страни, една од друга потуѓа.“
