Христо Крстевски
И сега, имајќи ги предвид сите историски релации и координати, кои бездруго прават еден длабок и широк опфат засек низ времето и културата на цивилизациите кои овде така судбински се испреплеле во своите взаемни и меѓусебни влијанија, и ако и ние се согласиме да тргнеме по патот на аналогиите и компаративистичките пристапи на сер Џејмс Џорџ Фрејзер, на пример, тогаш не би можеле да го одбегнеме фактот дека карневалите кои овде очигледно се зачувале и до денот денешен, се најверојатно онаа црвена нишка што нè поврзува со култовите од паганските времиња, со старите антички Дионизии, со оние „чудесни поворки од млади девојки canephores кои носат тирсеви и вазни полни со вино, круни од лозови прачки со гроздови, а на главите златни кошници полни со овошје од кои ползат припитомени змии, што ги застрашуваат гледачите, но не и замајтапените Силени, Панови и Сатири, кои правеа неброени чудни движења и скокања, изигрувајќи опијанетост и улавштина“, (како што пишува во Комленовата – Митологија“), со митот за Големата Божица Мајка, која како стожер стои во самиот центар на вечното враќање и обнова на светот. Нема сомнение дека во сите пишувани документи и во огромната литература за култот на богот Дионис и мистериите на орфичките секти, стои една општа определба дека свеченостите во чест на „врвното божество“ по потекло од Тракија и Македонија траеле од доцната есен до раната пролет. Тие започнувале со т.н. мали или полски Дионизии во месец декември, а во јануари доаѓаат Ленеите. Во февруари паѓаат т.н. АНТЕСТЕРИИ (ЦВЕТНИЦИ). Сепак, она што е важно за уметноста воопшто, а посебно за драмската во овој контекст, е тоа што т.н. големи, или градски Дионизии се одржуваат во месец март, кога во текот на три дена, без прекин, секој ден се изведувани по една трилогија со сатирска игра, а покрај тоа и уште по една комедија.
Мислам дека нема место за двоумење дека, како реликт на големите Дионизии би можеле да го сметаме струмичкиот карневал, кој се одржува на прагот од предвелигденските пости на ТРИМЕРИ, а во рамките на овие првите, бездруго, најкарактеристично ни се наложува вевчанскиот карневал.
Сепак не би можеле да се впуштиме во разработка на КАРНЕВАЛИТЕ ВО МАКЕДОНИЈА ако претходно не ги изложиме накусо погледите и мислењата по овие прашања на еден од најзначајните балканолози во светската наука, познатиот бугарски научник Михаил Арнаудов.
Посветувајќи ѝ една репрезентативна и темелна студија на оваа проблематика, тој зборува за кукерските, бабугерските и бабарските обреди во врска со вршењето на бабарскиот ритуал, апострофирајќи го притоа зимскиот период. Тој вели:
„Во Македонија кукерската маскарада е исклучително зимски празник: игрите се случуваат само од Коледе до Иванден, најчесто на Нова Година и на Водици“7. Тој има и различни имиња според топономијата. Така, бабари (Битолско), василичари (Охридско), бабугери (Серско и Драмско), сурваскаре, (Горноџумајско), џамалари (Скопско). „Според Арнаудов кукерскиот ритуал е типичен за Тракија, додека бабарскиот за Македонија. Тој забележува дека македонското бабарство се разликува од тракиското кукерство по тоа што кај последното се присутни церемонијални елементи (подоцна ќе дадеме опис на целиот церемонијал!) кои исчезнале од првото: така, бабарскиот ритуал не подразбира носење извесни симболични фигури, како и обредно сеење и орање. Кукерите празнуваат во пролетниот период, додека бабарите во зимскиот. Очигледно, двата обичаја издаваат две различни културни струи макар и се согласувале во нивната основна тенденција како народен карневал, потпрен врз древните дионизии“.
7 Михаил Арнаудов, „Студии верху балгарските обреди и легенди“ Софија, 1972, 73.
