Железното време во Македонија
Горе: Железни врвови од Копја. Висои кај Беранци
Во поголемиот дел од 20-тиот век, преминот од Бронзеното во Железно Доба на целиот Егејски простор бил нарекуван „Мрачно Доба“. Толкувањата на овој период во Македонија, како и на околните области, беше обоен со приказни за миграции и инвазии. Сепак, погрешното означување на овој период како „Мрачно Доба“ повеќе не се применува за Македонија и наместо него е прифатен терминот „Рано Железно Време“, додека за појужните делови на Пелопонез „Мрачно Доба“ остана важечки.
Причините за оваа различна терминологија за еден ист историски период во два соседни региони на Македонскиот полуостров не се експлицитно наведени во релевантната литература, но независно од тоа се општоприфатени од научниците поради драстично различниот историски развој на регионот Македонија од јужниот дел на Егејското копно во доцното Бронзено Доба. Имено, додека во Македонија работите се многу јасни и имаат свој посебен антрополошки и културолошки континуитет, во јужниот дел од Македонскиот полуостров, поради вештачката генеалошка конструкција при создавањето на „Античка Грција“, креирана од западната историографија во 19 век, мораше да се прибегне кон замаглување на фактите од теренот со „Мрачно Доба“.[1]
На крајот од 2-от милениум и почетокот на 1-от милениум п.н.е., Македонија е сеуште под влијание на превирањата од Бронзеното Доба, наречени од историчарите „Егејски Преселби“, предизвикани од наглиот технолошки и демографски развој во претходниот бурен период. Но тоа е и време кога животот во Македонија се стабилизира, и културните иновации постепено биле прифатени. До 8 век п.н.е. железото веќе е присутно насекаде.
Железното Доба (1100-600 г. п.н.е.) е историски период во развитокот на металургијата, кога луѓето научија како да топат и поцврсти метали од бакар или калај, како што впрочем е железото. Населението правело куќи од камен, а садовите и предметите биле сродни на ранобронзените наоди од повеќе области на Македонија. Досега истражените населби (Градиште, Дамјан, Оризари, Бразда, и т.н.) покажаа постојаност и забележителен континуитет од Касното Бронзено Доба, без некои приметливи големи промени.
За главни носители и пра-предци на оваа култура во Македонија историчарите ги сметаат Белазгите (или Пелазги), со кое име се дефинираат сите праисториски жители во Македонија и околу неа, кои подоцна ќе бидат дефинирани во посебни групи како Агријани, Бриги, Десарети, Енгелини, Линкести, Пенести, Пелагонци, Пајонци, Сиропајонци, и т.н.
Бригите, кои во 1150 г. п.н.е. биле распространети од Пелагониа до Кутлеш на југ и дури на исток од Вардар, до 1050 г. од сеуште непознати причини ги изгубиле овие територии и необјасниво се преселиле во Мала Азија каде станале попознати како „Фриги“. И покрај тоа, како одлични метало-обработувачи и трговци нивното влијание е присутно долж Виа Игнациа од Егејот до Јадранскиот брег се до 8 век п.н.е.
Пелагонците и Пајонците според Хомеровите стихови во “Илијада” се сојузници на Илион (латински „Троја“), и уште од доцното Бронзено Време живееле од Скопје на север до долното течение на Вардар и Термајскиот Залив (Солун). Тие создаваат големо кралство кое трае се до 5 век п.н.е. кога се поразени од Персијците. Тогаш и цела Македонија станува „сојузник“ на Персија, а голем дел од Пајонците се селат во Мала Азија.
Во 9 век п.н.е. во Македонија бил забележан и првиот продор на разбојнички Гало-Илирски племиња од северозападните области на Балканот, од Босна и Далмација. Наречени од Римјаните „Илири“, име кое не е нивно и не ни го открива нивното вистинско етничко потекло, а од Македонците „Голи“ (бидејќи биле познати по тоа што се бореле голи или полуголи) овие племиња не оставија никакви културолошки влијанија за време на нивниот пљачкашки продор во Македонија.
Наскоро потоа и други дојденци почнаа да ѕиркаат од југот – Данајците од Пелопонез и Мореа. Излегувајќи од „Мрачното Доба“ (на доселување од Африка и Мала Азија) тие преку извидници и трговија полека почнаа да се приближуваат до Македонија…
(продолжува)
[1] Ова е универзален залажувачки термин кој е применет и за „Мрачниот Среден Век“ поради сличните малверзации со измислувањето на непостоечки „нации“ и фалсификувани случувања. Како на пример за Римското и Ромејското Царство, преименувано во 1557 г. од западната историографија во „Византија“, со намера да се создадат разлики за да се прекине континуитетот на инаку нераскинливите врски на Стариот со Новиот Рим (Константинополитана Нова Рома).
Васил Чулев
