Европската Унија сака да се претставува како заедница изградена врз човекови права, еднаквост и почитување на различностите. Но токму во нејзиното срце опстојуваат две држави што со децении ја газат таа идеја – Бугарија и Грција. Држави членки на ЕУ, а истовремено шампиони во негирање на малцинства, идентитети и основни човекови слободи.
И Бугарија и Грција боледуваат од иста хронична болест: страв од вистината. А вистината е едноставна и непобитна – во нивните граници живеат луѓе со различна етничка, јазична и културна припадност. Тие луѓе не исчезнале затоа што некој напишал закон, донел уставна одредба или прогласил дека „не постојат“.
Ако Европската Унија навистина беше заедница на вредности, тогаш Бугарија и Грција одамна ќе беа предмет на сериозни санкции, а не на дипломатски молк. Овие две држави не се само „проблематични членки“ – тие се жив и отворен доказ за лицемерието на ЕУ кога станува збор за човековите права и заштитата на малцинствата.
Бугарија со децении води државна политика на систематско негирање. Официјално, таму „не постојат малцинства“. Во пракса, постојат низа судски пресуди што јасно го докажуваат спротивното – и кои бугарските власти упорно и свесно ги игнорираат.
Европскиот суд за човекови права во Стразбур во повеќе наврати ја осуди Бугарија за прекршување на слободата на здружување на Македонците. Случаите „Обединета македонска организација Илинден против Бугарија“, „Илинден – ПИРИН“, како и низа други пресуди, недвосмислено утврдуваат дека бугарските власти незаконски ги забранувале македонските здруженија и политички партии. Тие пресуди се јасни, конечни и обврзувачки. Реакцијата на Софија? Од време на време.
Ништо подобра не е ни Грција. Земја која со децении се однесува како етнички и културно хомогена држава, иако Европскиот суд за човекови права повеќепати ѝ укажал дека грубо ја крши Европската конвенција за човекови права.
Пресудата „Сидиропулос и други против Грција“ уште во 1998 година утврди дека Атина незаконски ја забранила регистрацијата на здружение со македонски идентитет.
Подоцна следеа и други случаи, меѓу кои и пресудите за турските здруженија во Западна Тракија, како „Туркики Еносис Ксантис против Грција“ и „Бекир-Уста и други“, каде судот јасно пресуди дека Грција го крши правото на здружување и правото на самоидентификација.
Но, како и Бугарија, и Грција одлучи дека европските судски одлуки важат за сите – освен за неа. Здруженијата не се регистрираат, јазиците се негираат, а малцинствата се сведуваат на „локални особености“, без право на име, глас и сопствен идентитет.
Најциничниот дел од оваа приказна е улогата на Европската Унија. Истата таа ЕУ што безброј пати ѝ држеше лекции на Македонија за човекови права, владеење на правото и демократски стандарди, денес молчи кога нејзините членки отворено и без последици ги газат пресудите на Европскиот суд за човекови права. За кандидатите важат строги и немилосрдни стандарди. За членките – тишина.
Сѐ додека Европската Унија го толерира ваквото однесување, приказните за европски вредности ќе звучат празно и лицемерно. А Бугарија и Грција ќе останат она што веќе се – не чувари на европските принципи, туку нивен најгласен срам.
ЕУ покажува неверојатна строгост кон кандидатите, а неверојатна попустливост кон сопствените членки. Македонија мора да исполни илјада услови, додека Бугарија и Грција можат без никакви последици да ги газат темелните вредности врз кои формално се темели Унијата.
Прашањето не е дали во Бугарија и Грција постојат малцинства. Тие постојат – живи луѓе, со имиња, јазици, култура и спомени. Прашањето е колку долго Европската Унија ќе дозволува нејзините членки да се однесуваат како држави од 19 век, додека од другите бара стандарди на 21 век.
Додека тоа лицемерие трае, Бугарија и Грција нема да бидат само проблем за своите малцинства. Тие ќе останат жив доказ дека најголемиот срам на Европската Унија не доаѓа однадвор – туку одвнатре.
И можеби токму тука лежи вистинската причина за паниката и во Атина и во Софија. Не во „провокациите“, не во здруженијата, не во јазикот – туку во стравот од една одамна изговорена вистина.
Бугарскиот министер Иван Шишманов уште во 1903 година, во разговор со францускиот публицист Гастон Рутие, јасно ја формулирал таа вознемирувачка прогноза: „По десет години, ако Македонија стане автономна, таму нема да постојат ниту Бугари, ниту Срби, ниту Грци – ќе постојат само Македонци.“
Повеќе од еден век подоцна, таа реченица сè уште одекнува како кошмар во политиките на Бугарија и Грција. Затоа се негираат малцинства, затоа се забрануваат здруженија, затоа се газат судски пресуди. Не затоа што Македонците не постојат – туку затоа што постојат. И токму таа упорна, жива реалност е она од што и денес најмногу се плашат.
МН
