Мане Јаковлески
Украинскиот претседател Володимир Зеленски деновиве изјавил дека „Украина е подготвена за вистински одлуки и чекори кон деескалација“ за да се приближи крајот на војната со Русија.
Оваа изјава е повод за пошироко размислување за одговорноста на лидерите и за можностите за договор што се пропуштаат пред оружјето да го преземе зборот.
Разумот има најголема вредност кога ќе се употреби навреме – пред да падне првата граната, пред првото семејство да го напушти домот, пред првата мајка да го закопа своето дете.
Кога дипломатијата се отфрла, а силата се избира како прва опција, започнува трагедија чии последици траат долго по замолчувањето на оружјето. Дури и таму каде што некој прогласува победа, остануваат ранети луѓе, разурнати населби и изгубени години.
Многу војни започнуваат затоа што некој верува дека со оружје ќе добие повеќе отколку со разговор. Во таквите пресметки, политичките амбиции, борбата за моќ и геополитичките интереси го потиснуваат основното прашање: што ќе се случи со народот?
Пред војната се зборува за „чест“, „стратегија“ и „национален интерес“. По неа, во прв план доаѓаат „компромисот“, „реалноста“ и „болните, но неопходни одлуки“. Зборовите се менуваат, но страдањето што се случило меѓу нив останува.
Македонија добро ја познава таа цена.
На македонската почва се воделе војни и се судирале туѓи интереси без никој да ги праша Македонците како сакаат да живеат. Гинеле деца, жени и мажи, биле палени села и разурнувани градови, а семејства биле разделувани и протерувани од родните огништа.
Оние што ги воделе крвавите војни на крајот седнувале да се договорат. Македонците останувале да ги оплакуваат блиските и да живеат со последиците од одлуки во кои немале глас.
Затоа за нас повикот за мир има длабока човечка и историска смисла. Знаеме дека зад зборовите „територија“, „граница“ и „сфера на влијание“ стојат семејства, училишта, гробишта и спомени.
Најголемата неправда е што оние што туркаат кон војна често се најзаштитени од нејзините последици. Додека одлучуваат од безбедни кабинети, обичниот човек го испраќа синот на фронт или чека вест за исчезнат близок.
Подоцна, дел од истите политички елити се појавуваат како „миротворци“ и „архитекти на договори“. Се фотографираат покрај потпишаните документи, додека народот ги пребројува загубите.
Договорите по војна често се склучуваат под притисок на исцрпеноста и разурнувањето. Просторот за избор се стеснува, а отстапките стануваат потешки. Тогаш слушаме дека „немало друг избор“.
Но одговорноста бара да се утврди дали навреме биле разгледани сите можности и дали секој вистински обид за договор добил шанса.
Да се преговара пред војна бара храброст да се спротивставиш на повиците за судир, трпение да бараш решение и подготвеност да ја преземеш политичката одговорност. Кога преговорите започнуваат по катастрофата, стравот, омразата и недовербата веќе го отежнуваат секој чекор.
А последиците продолжуваат да живеат меѓу луѓето.
Остануваат деца со погледи постари од нивните години, кои научиле да го препознаваат звукот на опасноста пред да ги научат сите букви. Наместо безгрижни игри, паметат засолништа и бегство.
Некои бегалци ќе се вратат. Други нема да имаат каде. На семејните маси ќе останат празни места, а старци ќе чуваат клучеви од куќи што повеќе не постојат.
Ниту еден договор нема да го врати изгубеното детство. Ниту една резолуција нема да ги воскресне загинатите. Траумите ќе останат и кога војната ќе исчезне од насловните страници.
Обновата затоа не може да се сведе на бетон и кредити. Со пари може да се подигне нова зграда, но многу потешко се враќаат довербата меѓу луѓето и чувството дека сопствениот дом е безбеден.
Воените судири отвораат простор и за профит. Додека едни губат сè, други заработуваат. Јавноста има право да прашува кој има корист од продолжувањето на војната и дали тие интереси влијаат врз политичките одлуки.
Лидерите треба да се оценуваат според катастрофите што успеале да ги спречат и можностите за мир што ги искористиле. Нивната одговорност е најголема додека сè уште можат да ги заштитат луѓето што утре ќе бидат наведени како „неизбежни загуби“.
На крајот повторно се бара договор. Но до тогаш обичниот човек веќе ја платил цената – со домот, со иднината, а најстрашно од сè, со животот.
Затоа разумот мора да проговори навреме: паметните се договараат пред војна, глупите после неа!
