Што однеле бугарските окупациски власти од територијата на етничка Македонија?

За време на војните и окупациите во XX век, од различни делови на Македонија биле одземени и однесени црковни реликвии, ракописи, археолошки наоди и други културни добра.

За време на Втората светска војна, бугарските окупациски власти спровеле и конфискација на имотот на македонските Евреи.

Наведените предмети и категории претставуваат преглед на познати случаи. Целосниот обем на однесеното богатство бара дополнително архивско истражување и споредување на музејските инвентари.

Црковното и културното наследство од Охрид

Во објавениот препис на актот од 28 ноември 1916 година се наведуваат црковни старини, означени како сопственост на градот Охрид, испратени на „привремено чување“ во Софија. Пописот содржи 21 ставка и наведува вкупно 84 предмети:

1. Икона на Христос Спасителот со трнов венец.
2. Натписна плоча од бронзен полилеј.
3. Плаштеница од манастирот „Свети Наум“.
4. Плаштеница на Андроник Палеолог од црквата „Свети Климент“, односно „Богородица Перивлепта“.
5. Сребрен путир од манастирот „Свети Наум“.
6. Позлатен путир од истиот манастир.
7. Златна круна, односно митра, во пописот наречена „на свети Климент“.
8. Четириесет стари антиминси.
9. Масивна сребрена дарохранилница со релјефни украси од „Свети Наум“.
10. Голема сребрена кутија со моштите на света Матрона.
11. Позлатен сребрен крст со скапоцени камења.
12. Масивен сребрен крст од 1742 година.
13. Две покривки, наведени како подарок од Дука Комнен.
14. Две старословенски евангелија со сребрени корици од „Свети Наум“.
15. Ракописно старословенско евангелие со кадифени корици.
16. Летопис на Јован Скилица, наведен како ракопис од XIII век.
17. Голем позлатен сребрен крст.
18. Архиепископски жезол од слонова коска, со украс во облик на змија.
19. Старо евангелие украсено со ликот на свети Климент и други светители од слонова коска.
20. Дваесет стари словенски ракописи.
21. Сребрена икона изработена во релјеф.

Ова се називите пренесени во објавениот препис. Точното датирање, идентификацијата и денешната местоположба треба да се утврдуваат за секој предмет одделно. За архиепископскиот жезол МПЦ посочува дека се наоѓа во Зографскиот манастир на Света Гора.

Во музејските збирки во Софија се каталогизирани и плаштеница од манастирот „Свети Наум“ од 1796 година и основа на напрестолен крст од 1749 година, поврзана со охридскиот регион.

Археолошкото богатство од Требеништа

Во 1918 година, за време на бугарската окупација, биле откриени богатите гробови во некрополата Требеништа, во Охридско. Материјалот од првите седум гробови бил однесен во Софија.

Меѓу наодите се:

• Две златни погребни маски.
• Златна рака со прстен.
• Златни градни украси и апликации.
• Златни плочки во облик на сандали.
• Бронзени шлемови.
• Сребрени и бронзени садови.
• Накит, оружје и други гробни прилози.

Овие наоди се чуваат во Националниот археолошки музеј во Софија. Други предмети од некрополата, откриени при подоцнежни ископувања, се наоѓаат во Белград и во Македонија.

Ракописите и ризницата на манастирот Косиница

Од манастирот „Света Богородица Косиница“, кај Драма, во 1917 година биле ограбени ракописи и верски предмети. Во документацијата за нивното враќање се наведуваат 430 ракописи и 470 верски предмети.

Ракописниот фонд вклучувал грчки евангелија, богослужбени книги и богословски текстови. Дел од ограбениот материјал подоцна бил распрснат низ различни државни, универзитетски и приватни збирки. Дел од ракописите се идентификувани во Центарот за словенско-византиски проучувања „Иван Дујчев“ во Софија.

Наследството од манастирот „Свети Јован Претеча“, кај Сер

Во 1917 година биле однесени и ракописните збирки од манастирот „Свети Јован Претеча“, кај Сер.

Дел од нив подоцна биле вратени. Во научната литература се наведуваат 259 ракописни томови, предадени на Грција во 1923 година. Други ракописи од овој манастир се идентификувани во збирките во Софија.

Конфискуваниот имот на македонските Евреи од Македонија

За време на Втората светска војна, бугарските окупациски власти го ограничиле економскиот живот на Евреите и спровеле присилни давачки, распродажба и конфискација на нивниот имот.

Биле одземани:

• Куќи, станови и друг недвижен имот.
• Дуќани, деловен имот и трговска стока.
• Пари и други финансиски средства.
• Мебел, покуќнина и лични предмети.

Во 1942 година била наметната давачка од 20 проценти од вредноста на еврејскиот имот. Имотот на семејствата што не можеле да ја платат бил продаван на аукција. По депортацијата бил конфискуван и најголем дел од имотот што жртвите го оставиле зад себе.

Ограбувањето било дел од прогонот што завршил со депортацијата на македонски Евреи од Скопје, Битола и Штип во нацистичкиот логор на смртта Треблинка во окупирана Полска во март 1943 година, каде што 7.144 биле убиени.

Однесените предмети имаат име, потекло и историска врска со местата од кои биле одземени. Нивното чување во туѓи збирки не го брише тоа потекло.

Македонските институции треба да изработат документиран попис, да ја утврдат судбината на секој предмет и да постават образложени барања за враќање на одземеното наследство.

Сè што е одземено треба да се врати, а за она што не може да биде вратено — да се обезбеди соодветно обештетување.