Гордана Димовска
Низ вековите македонската традиционална облека привлекувала големо внимание кај бројни странски патеписци, писатели, уметници и истражувачи. Особено значајни се сведоштвата од времето кога Македонија се наоѓала под Отоманската Империја, бидејќи токму преку нив се зачувани важни податоци за етничките, културните и обичајните особености на населението.
Се смета дека пред XVIII век меѓу најзначајните проучувачи на состојбите во земјите под Отоманската Империја биле венецијанските и германските дипломати. Тие, покрај дипломатските извештаи, оставиле и бројни записи за народите, облеката, обичаите и секојдневниот живот на Балканот.
Посебно место меѓу овие дела зазема книгата „Le navigationi et viaggi fatti nella Turchia“ од Никола де Николај, кој живеел од 1517 до 1583 година. Во ова дело, отпечатено во Венеција во 1580 година, посебен акцент е ставен на традиционалните костими во Европа во XVI век. Неговите книги биле преведени на повеќе јазици, доживеале повеќе изданија и преку гравурите и портретите го запознале европскиот свет со земјите на Балканот под отоманска власт.
Во оваа книга, како и во други слични изданија од тоа време, се претставени и македонски носии од XVI век. Особено впечатлива е гравурата „Donna di Macedonia“, односно „Македонска жена“, која станала препознатлив мотив во уметничките дела од тој период.
Овој портрет доживеал голем успех. Уметниците ја опишувале како „посебно елегантна“, модерна и неомажена македонска девојка. Таа носи шапка налик на турбан, украсена со тенки дрвени парчиња прекриени со златно платно, врз кое бил поставен накит. Во горниот дел украсот формирал изглед на круна. Девојката во рацете држи леб, што дополнително ја нагласува симболиката на плодноста, домот и традицијата.
Оваа претстава подоцна се појавила и во делата на Де Брун, Бертели и Боисард, кои направиле одредени мали измени. Тие го отфрлиле лебот и ја претставиле македонската девојка како девица, рамо до рамо со уште една постара македонска жена.
Иако во многу други слики тоа не било секогаш прикажано, сепак се забележува дека младите македонски девојки често биле претставувани со убав свилен превез, кој паѓал сè до половината. Како што наведуваат Розентал и Џонс, ваквите претстави откриваат не само детали за облеката, туку и за тогашните сфаќања за женската чест, младоста и општествената положба на жената.
Во изданието на венецијанецот Чезаре Вечелио од 1590 година, исто така се споменува Македонија. Таму се пишува и за локален македонски херој кој се борел против Турците и за зачувување на христијанската вера во таа провинција.
Во едно од неговите подоцнежни изданија, „Habiti antichi et moderni di tutto il mondo“ од 1598 година, била направена споредба меѓу венецијанска девица и македонска девица. На тој начин преку облеката се прикажувале културните норми на семејната чест, скромноста и општествените правила што важеле за младите жени.
Претставите на прикриени и полускриени женски тела укажуваат на разликите меѓу жените од Медитеранот и оние од земјите под Отоманската Империја. Облеката, превезот, накитот и држењето на телото не биле само естетски детали, туку и сведоштво за времето, средината и вредностите што ги носела традицијата.
Ова се само дел од вредните податоци за Македонија во XVI век, зачувани преку уметничките претстави на македонската жена во нејзината традиционална носија. Тие сведочат дека македонската култура, облека и женска убавина биле забележани, опишани и пренесени во европските дела уште пред повеќе од четири века.