Македонска Нација
Во богатата македонска народна традиција празниците не биле само денови посветени на светителите и на одделни настани од христијанската историја. Тие претставувале и важни временски меѓници според кои народот ги организирал секојдневниот живот, земјоделските работи и подготовките за претстојните годишни времиња.
Такво значајно место во народниот календар имаат и Макавеите. Со овој празник се поврзани повеќе обичаи, верувања и гатања, особено оние што се однесуваат на времето во текот на наредните дванаесет месеци.
Празник во чест на макавејските маченици
На празникот Макавеи, кој според стариот календар се празнува на 1 август, односно на 14 август според новиот календар, Православната црква го одбележува споменот на седумтемина макавејски маченици, нивната мајка Соломонија и нивниот учител Елеазар.
Тие живееле во вториот век пред Христовото раѓање, во времето на сирискиот владетел Антиох IV Епифан. Владетелот настојувал насилно да ги наметне паганските обичаи и да ги принуди Евреите да се откажат од верата и од законите на своите предци.
Стариот учител Елеазар и седумтемина браќа, поддржувани од нивната мајка, одбиле да се откажат од верата. Поради тоа биле изложени на тешки страдања и маченички ја завршиле својата земна борба. Нивната жртва останала запаметена како пример на непоколеблива вера, духовна сила и подготвеност човекот да ги брани своите убедувања дури и по цена на сопствениот живот.
Иако пострадале пред појавата и ширењето на христијанството, Црквата ги почитува како маченици кои со својата жртва го навестиле христијанскиот идеал на верност и самопожртвуваност. Нивниот спомен традиционално се одбележува на 1 август според стариот црковен календар. Историското предание за нивното страдање е забележано во Макавејските книги. (Православна црква во Америка)
Макавеите во македонскиот народен календар
Во македонската народна култура поимот „Макавеи“ не се однесува само на празникот посветен на светите маченици. Со тоа име се означуваат и дванаесет последователни дена, на кои народот им припишувал посебно значење.
Секој од овие дванаесет дена претставувал по еден месец од следната година. Првиот ден го претскажувал времето во јануари, вториот во февруари, третиот во март и така натаму, сѐ до дванаесеттиот ден, кој се поврзувал со декември.
На тој начин Макавеите претставувале еден вид народен метеоролошки календар. Луѓето внимателно ги следеле временските прилики во текот на секој ден: дали утрото било ведро или облачно, дали дувал ветер, дали врнело дожд, дали времето било жешко, променливо или студено. Секоја промена се паметела или се запишувала, а потоа врз таа основа се правело предвидување за времето во соодветниот месец.
Ако првиот макавејски ден бил сончев и топол, се верувало дека јануари ќе биде сув и мирен. Ако вториот ден бил дождлив, се очекувал влажен февруари. Ако во текот на некој од деновите времето нагло се променувало, се сметало дека и соодветниот месец ќе биде променлив.
Во одделни краишта се следеле и различните делови од денот. Утрото се поврзувало со почетокот на месецот, пладнето со неговата средина, а вечерта со последните денови. Така, ако утрото било облачно, пладнето сончево, а вечерта дождлива, се предвидувало дека соодветниот месец ќе започне со облаци, потоа ќе настапи период на убаво време, а при крајот ќе има врнежи.
Гатањето за времето – искуство пренесувано со поколенија
Во минатото земјоделството било основа на животот на најголем дел од македонското население. Од временските услови зависеле сеидбата, жетвата, бербата, напасувањето на добитокот и обезбедувањето храна за зимата. Затоа народот настојувал преку различни знаци во природата да го предвиди времето.
Се набљудувале облаците, ветровите, движењето на птиците, однесувањето на домашните животни, појавата на роса и магла, изгледот на Сонцето и Месечината, како и времето на одредени празници. Од овие набљудувања се создавало искуство што се пренесувало од постарите на помладите.
Макавејскиот календар бил дел од тој систем на народно знаење. Во некои семејства домаќинот или некој од постарите членови секојдневно забележувал какво било времето. Записите потоа се чувале и се споредувале со вистинските временски прилики во текот на годината.
Денес ваквото предвидување не може да се смета за научна метеоролошка прогноза. Современата метеорологија се заснова врз мерења, сателитски набљудувања и сложени модели. Сепак, макавејското гатање е драгоцено сведоштво за долгогодишното искуство на македонскиот човек и за неговата постојана поврзаност со природата.
Дванаесет дена за дванаесет месеци
Според најраспространетото народно толкување, макавејските денови го претставуваат следниот распоред:
- Првиот ден го претскажува јануари.
- Вториот ден го претскажува февруари.
- Третиот ден го претскажува март.
- Четвртиот ден го претскажува април.
- Петтиот ден го претскажува мај.
- Шестиот ден го претскажува јуни.
- Седмиот ден го претскажува јули.
- Осмиот ден го претскажува август.
- Деветтиот ден го претскажува септември.
- Десеттиот ден го претскажува октомври.
- Единаесеттиот ден го претскажува ноември.
- Дванаесеттиот ден го претскажува декември.
Во различни предели на Македонија можеле да постојат извесни разлики во броењето и толкувањето. Тоа е вообичаено за народните обичаи, кои не се создавале на едно место и во исто време, туку се развивале и се пренесувале низ повеќе поколенија.
Верувања и забрани
Бидејќи Макавеите се сметале за тешки и значајни денови, народот кон нив се однесувал со почит. Во некои краишта се избегнувале поголеми домашни и земјоделски работи, особено на првиот ден. Не се започнувале важни потфати, а вниманието било насочено кон празнувањето и набљудувањето на природата.
Почетокот на Макавеите се совпаѓа и со почетокот на Богородичниот пост. Тоа дополнително му давало духовна тежина на овој период. Верниците го поминувале во пост, молитва и подготовка за големиот празник Успение на Пресвета Богородица – Голема Богородица.
Во народното разбирање црковното празнување и старите обичаи се испреплетувале. Од една страна стоел споменот на мачениците и нивната верност кон Бога, а од друга страна потребата на човекот да го протолкува светот околу себе и да дознае што му носи иднината.
Дел од македонското духовно наследство
Макавеи е празник што поврзува повеќе слоеви од нашето духовно и културно наследство. Во него се среќаваат библиското предание, христијанската почит кон мачениците, народниот календар и старите начини на предвидување на времето.
Обичајот покажува колку внимателно македонскиот човек ја набљудувал природата. За него природата не била само средина во која живее, туку отворена книга во која секоја појава имала свое значење. Облакот, ветерот, дождот и сончевиот зрак биле знаци што требало правилно да се разберат.
Иако денес живееме во време на современи метеоролошки прогнози, макавејскиот календар останува значаен дел од македонската народна традиција. Тој не треба да се гледа само како старо суеверие, туку и како сведоштво за потребата на нашите предци да воспостават ред во времето, да се подготват за претстојните сезони и своето искуство да им го остават на идните поколенија.
Затоа празникот Макавеи и обичаите поврзани со него заслужуваат да бидат запаметени, проучувани и пренесувани. Во нив е зачуван дел од колективната меморија на македонскиот народ, од неговиот однос кон верата, природата, трудот и неизвесноста што ја носи секоја нова година.
