Македонска Нација
Македонците во егејскиот дел на Македонија, кој по Балканските војни и Букурешкиот мировен договор од 1913 година се наоѓа во составот на Грција, претставуваат едно од најсложените и најчувствителните малцински прашања на Балканот.
Нивното присуство најчесто се поврзува со Леринско, Воденско, Костурско, Кајларско, Негушко, Гуменџиско и со делови од Солунско, Серско и Драмско. Во овие краишта и денес живеат луѓе што во семејството зборуваат македонски говори, ги негуваат старите песни и обичаи или јавно се изјаснуваат како етнички Македонци.
Основниот проблем при секое современо истражување е недостигот од официјални податоци. Грција не го признава постоењето на македонско национално малцинство на својата територија, а пописите не обезбедуваат податоци врз основа на кои може сигурно да се утврди бројот на лицата со македонска етничка припадност или мајчин јазик.
Од поделбата на Македонија до промената на населението
По 1913 година најголемиот дел од Македонија влегол во составот на грчката држава. Новата власт започнала процес на интеграција на областа, кој вклучувал промена на административниот систем, населување ново население, преименување на населени места и постепено потиснување на негрчките јазици и идентитети.
Особено голема демографска промена настанала по грчко-турската војна и Лозанскиот договор од 1923 година. Муслиманското население било иселено, а во егејскиот дел на Македонија биле населени голем број православни бегалци од Мала Азија, Понт и Источна Тракија. Со тоа бил изменет етничкиот и јазичниот состав на многу градови и села.
Паралелно се спроведувало преименување на македонските населени места и географски називи. Лерин станал Флорина, Воден – Едеса, Костур – Касторија, Кукуш – Килкис, а стотици села добиле нови грчки имиња. Се менувале и личните имиња и презимиња, особено во официјалните документи.
Во јавниот живот и образованието била дозволена исклучиво употребата на грчкиот јазик. Македонскиот говор продолжил да живее во семејствата и селските заедници, но постепено бил отстранет од училиштата, администрацијата, богослужбата и медиумите.
„Абецедарот“ од 1925 година
Еден од најзначајните документи за постоењето на македонското јазично население е букварот „Абецедар“, отпечатен во Атина во 1925 година.
Букварот бил подготвен за децата на словенскојазичното население во северна Грција, под притисок на меѓународните обврски за заштита на малцинствата. Бил заснован врз говорите од Леринско-битолското подрачје и бил отпечатен со латиница. Неговото создавање претставува документ дека грчките институции во тој период биле свесни за постоењето население чиј мајчин јазик не бил грчки.
Сепак, „Абецедарот“ не бил воведен во редовната настава, а планираните училишта на мајчин јазик не започнале трајно да работат. Така, можноста за институционално образование на македонски јазик била прекината уште пред практично да започне.
Втората светска војна и Граѓанската војна
За време на Втората светска војна значителен број Македонци од егејскиот дел на Македонија се вклучиле во антифашистичкото движење. Во последните години од окупацијата и во текот на Граѓанската војна во Грција се развиле и организации што ги истакнувале македонските национални и јазични права.
Граѓанската војна од 1946 до 1949 година имала катастрофални последици. Илјадници жители ги напуштиле своите домови, меѓу нив борци, цивили и деца. Дел биле населени во тогашна Југославија, Полска, Чехословачка, Унгарија, Романија и Советскиот Сојуз, а подоцна многумина заминале во Австралија, Канада и САД.
Посебна историска траума претставуваат децата прогонети, одвоени од своите домови во текот на војната. За голем дел од нив заминувањето станало трајно прогонство.
Во 1982 година грчките власти овозможиле враќање на политичките бегалци што биле определени како „Грци по род“. Оваа формулација ги исклучила Македонците што не биле сметани за етнички Грци. Слични ограничувања се одразиле и врз враќањето на одземените имоти.
Политиката на непризнавање
Современата грчка држава официјално признава само муслиманско малцинство во Западна Тракија, повикувајќи се на одредбите од Лозанскиот договор. Македонците не се признаени како национално или етничко малцинство.
Во официјалниот говор лицата што зборуваат македонски говори најчесто се означуваат како „словенофони“, „словеноговорни Грци“ или како жители што користат „локален идиом“. На тој начин јазичната различност понекогаш се признава како локална појава, но не и како израз на посебен македонски национален идентитет.
Македонскиот идентитет може да постои како лично самоопределување, но нема положба на признаена малцинска заедница со колективни образовни, културни и јазични права.
Грција ја потпишала, но сè уште не ја ратификувала Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства.
Колку Македонци живеат во Грција?
На ова прашање не постои научно неспорен одговор.
Грчкиот попис од 2021 година го утврдувал населението според место на живеење, државјанство и низа демографски, образовни и економски показатели, но не обезбедил јавно употребливи податоци за бројот на етничките Македонци.
Во различни извори се среќаваат процени од неколку десетици илјади лица со активна македонска етничка свест до значително поголем број жители со македонско јазично или семејно потекло. Разликата произлегува од повеќе причини:
- повеќедецениската асимилација;
- мешаните бракови и иселувањето;
- стравот или неподготвеноста за јавно изјаснување;
- разликата меѓу јазичното потекло и националното самоопределување;
- отсуството на официјален попис според етничка припадност и мајчин јазик.
Не секој што го зборува или го разбира македонскиот јазик се изјаснува како Македонец. Некои се сметаат за Грци со словенски или локален јазичен говор, други се плашат да го кажат национално определување, а трети јавно го истакнуваат македонскиот идентитет. Затоа не е оправдано сите говорители автоматски да се изедначуваат со национално декларирани Македонци.
Македонскиот јазик денес
Македонскиот јазик сè уште се зборува во делови од Леринско, Воденско, Костурско и во други населени места во северниот дел на Грција. Најчесто се употребува во семејството, меѓу повозрасните жители, на селските собири, свадби и традиционални прослави.
Во многу места јазикот се нарекува едноставно „наш“, „нашински“ или „по нашки“. Ваквото именување е резултат и на долгото отсуство на образование и јавна употреба, но и на политичката чувствителност околу македонското име.
Младите поколенија во значително помала мера го владеат јазикот. Грчкиот е јазик на образованието, администрацијата, медиумите и економскиот живот, додека македонскиот главно се пренесува усно. Без училишта, учебници и редовна културна поддршка, меѓугенерациското пренесување слабее.
Македонскиот јазик не е дел од државното образование во областите каде што традиционално се зборува. Не постојат јавни основни училишта со настава на македонски, ниту системска можност тој да се изучува како локален малцински јазик.
Приватното зборување македонски денес не е законски забрането. Проблемот е во непризнавањето, отсуството од образованието и институциите и општествениот притисок што може да ја обесхрабри јавната употреба.
Песните како чувари на јазикот
На селските слави и народните прослави во Леринско, Воденско и Костурско и денес можат да се слушнат стари македонски песни. Понекогаш мелодиите се изведуваат инструментално или со изменети и преведени зборови, но во семејната и локалната средина се зачувани и изворните текстови.
Песните за љубовта, печалбарството, комитското движење, војните и напуштените села претставуваат усна историја на населението. Тие го сочувале јазикот таму каде што тој немал место во училиштата и книгите.
Токму затоа свадбите, селските слави и летните собири немаат само забавно значење. Тие се простори во кои преживува колективното паметење.
Организации и политичко дејствување
Најпозната организација што јавно се залага за правата на Македонците во Грција е партијата „Виножито“ – на грчки „Уранио Токсо“. Таа е основана во 1994 година и се определува како политичка организација на македонското етничко малцинство.
Нејзините активности се насочени кон:
- признавање на македонскиот идентитет;
- слободна употреба и изучување на македонскиот јазик;
- заштита на културното наследство;
- слобода на здружување;
- решавање на прашањата на политичките бегалци;
- приближување на грчката политика кон европските стандарди за малцински права.
„Виножито“ учествувало на избори, но неговата изборна поддршка останала мала. Тоа не може автоматски да се толкува како точен показател за бројот на Македонците, бидејќи етничкото потекло, јавното изјаснување и гласањето за малцинска партија се различни категории.
Пресудите од Стразбур
Европскиот суд за човекови права донел важни пресуди поврзани со слободата на здружување на Македонците во Грција.
Во предметот „Сидиропулос и други против Грција“ од 1998 година, грчките судови одбиле да го регистрираат здружението „Дом на македонската цивилизација“. Европскиот суд утврдил повреда на членот 11 од Европската конвенција, односно на слободата на здружување.
Судот нагласил дека жителите на една област имаат право да создаваат здруженија за зачувување и развивање на малцинските традиции и култура.
Во предметот „Уранио Токсо и други против Грција“ од 2005 година, Судот разгледувал насилни настани околу канцеларијата на „Виножито“ во Лерин. Било утврдено дека властите не презеле доволни мерки за заштита на организацијата и дека била повредена слободата на здружување.
Овие пресуди не претставуваат формално признавање малцинство од страна на Судот. Тие, сепак, потврдуваат дека повикувањето на македонска култура и малцински идентитет е заштитено со европските права на изразување и здружување.
Центарот за македонски јазик
Значаен понов обид за институционализирање на јазичната дејност беше создавањето Центар за македонски јазик во Грција. Неговата цел беше организирање јазични курсеви, зачувување на говорното наследство и поддршка на изучувањето на македонскиот јазик.
Регистрацијата на Центарот беше оценета како важен преседан, но следуваа правни постапки и оспорувања. Во 2024 година Апелациониот суд во Кожани ја поништи регистрацијата, со образложенија поврзани со јавниот поредок и прашањето за постоење малцинство.
Случајот покажа дека институционалната употреба на македонското име и јазик и понатаму предизвикува силен политички и правен отпор.
Преспанскиот договор и малцинското прашање
Преспанскиот договор од 2018 година го решаваше спорот меѓу двете држави околу државното име и терминологијата, но не го реши прашањето за положбата на Македонците во Грција.
Договорот содржи одредби за официјалниот македонски јазик и за државјанството на граѓаните на Република Македонија, но тие не создадоа систем за признавање македонско малцинство во Грција. Грчките власти продолжија да тврдат дека договорот не признава такво малцинство на нивната територија.
Од друга страна, официјалното прифаќање на терминот „македонски јазик“ во меѓудржавен документ им даде дополнителна основа на активистите што бараат право на негово изучување и културно негување.
Иселувањето и демографското исчезнување
Еден од најголемите современи предизвици е иселувањето. Западна Македонија во рамките на Грција е погодена од намалување и стареење на населението. Според грчкиот попис од 2021 година, регионот Западна Македонија имал 254.595 жители, што претставува намалување од околу 10,3 проценти во однос на 2011 година.
Исчезнувањето на селското население особено го загрозува македонскиот јазик. Кога младите се преселуваат во Солун, Атина или во странство, тие почесто го користат само грчкиот јазик. Во мешаните средини локалниот говор ретко им се пренесува на децата.
Македонската егејска дијаспора
Голем дел од историската меморија на Егејска Македонија денес се чува надвор од Грција. Потомци на бегалците и иселениците живеат во Република Македонија, Австралија, Канада, САД и во повеќе европски земји.
Дијаспората создава здруженија, црковни општини, книги, архиви и интернет-страници. Во нив се зачувуваат сведоштвата за родните села, старите топоними, семејните истории, песните и спомените од Граѓанската војна.
Но меѓу дијаспората и грчката држава и понатаму постојат нерешени прашања поврзани со државјанството, имотите и правото на враќање. Укинувањето на членот 19 од грчкиот Закон за државјанство во 1998 година не значело автоматско враќање на државјанството на оние што претходно го изгубиле.
Што бараат македонските активисти?
Барањата што најчесто ги поставуваат македонските организации не се територијални, туку се однесуваат на основни културни и човекови права:
- право на слободно македонско самоопределување;
- признавање на македонскиот јазик;
- можност за доброволно изучување на јазикот;
- регистрација на културни здруженија;
- непречено издавање книги, весници и електронски содржини;
- употреба на традиционалните топоними во културен и историски контекст;
- заштита од дискриминација и говор на омраза;
- решавање на државјанските и имотните прашања на бегалците;
- научно и неполитизирано истражување на историјата и демографијата.
Овие барања се поставуваат во рамките на европските начела за слобода на изразување, здружување и културен идентитет.
Заклучок: идентитет што преживеал без институции
Македонците во егејскиот дел на Македонија денес живеат меѓу историското наследство и современата асимилација. Нивниот точен број не може веродостојно да се утврди, бидејќи не постои официјална статистика според етничка припадност и мајчин јазик. Но недостигот од бројка не е доказ за непостоење.
Македонскиот јазик продолжува да се слуша во дел од селата, песните се пеат на семејните и народните собири, а организации и поединци јавно го бранат правото на македонско име и култура. Од друга страна, јазикот не е присутен во државното образование, македонското малцинство не е официјално признаено, а обидите за институционално организирање честопати се соочуваат со политички и правни пречки.
Историјата покажува дека границите можат да го поделат просторот, државните политики можат да ги променат имињата, а училиштата можат да го исклучат еден јазик.
Но сè додека постојат луѓе што го паметат и го пренесуваат својот говор, своите песни, родовските корени и името Македонци, македонското присуство во егејскиот дел на Македонија останува историска и современа реалност.
