Македонска Нација
Македонија со векови се наоѓала на крстопатот меѓу Истокот и Западот, на простор низ кој минувале војски, трговски патишта, империи и интереси. Но зошто токму Македонија толку долго била предмет на војни, поделби, пропаганди и спротивставени историски претензии? И уште поважно: колку Европа знаела за сето тоа и зошто интересите на големите сили толку често биле посилни од желбите на населението во Македонија?
Одговорите треба да се бараат во дипломатските архиви, меѓународните договори, конзулските извештаи, етнографските карти, црковните и училишните политики и документите на самите Македонци.
Македонија – географија што станала судбина
За да се разбере Македонското прашање, најнапред треба да се погледне картата.
Македонија се наоѓа во средишниот дел на Балканот. Вардарската долина претставува природен комуникациски правец кон Егејското Море и Солун, а преку Македонија се поврзуваат Средна Европа, Балканот и источниот Медитеран.
Токму затоа Македонија била интересна за империите и големите сили, а со создавањето и ширењето на балканските национални држави станала предмет и на нивните територијални програми.
Во XIX век, со слабеењето на Османлиската Империја, се отворило Источното прашање:
Кој ќе ги наследи османлиските територии во Европа?
Во средиштето на таа борба се нашла и Македонија.
Прво пропагандата, потоа територијата
Борбата за Македонија не започнала со Балканските војни.
Многу порано започнала преку црквите, училиштата, книгите, свештениците, учителите, печатот, статистиките и етнографските карти.
Во Македонија се судирале грчки, бугарски и српски национални програми.
Пред да започне борбата за територијата, започнала борбата за тоа кому му припаѓа населението.
За да се докаже дека населението е „твое“, требало да се докаже дека неговиот јазик, црква, образование, култура и историја се „твои“.
Се отворале училишта, се испраќале учители и свештеници, се печателе книги, се изработувале статистики и етнографски карти.
Подоцна дошле и вооружените чети.
Така културната и црковната борба постепено добивала политичка и територијална цел.
Борбата за земјата станала борба за историјата
Ако една држава сакала да тврди дека определена територија треба да ѝ припадне, не била доволна само војската.
Требало и историско оправдување:
„Тоа население е наше.“
„Тој јазик е наш.“
„Тие цркви се наши.“
„Тие револуционери се наши.“
„Таа историја е наша.“
Оттука произлегува едно од главните прашања на овој фељтон:
Дали борбата за присвојување на македонската историја била дел од пошироката борба за Македонија?
А каде биле Македонците?
Македонија премногу често се претставува само како простор околу кој се расправале други.
Но во Македонија живееле луѓе со свои семејства, села, градови, традиции, јазик и чувство на припадност.
Постоеле македонски политички и интелектуални кругови што барале Македонија да не биде поделена и самата да ја определува својата иднина.
Затоа во овој фељтон посебно место ќе имаат македонските револуционери, интелектуалци, организации и документи во кои се зборува за автономна, целосна или самостојна Македонија.
Историјата на Македонското прашање не може да се чита само низ документите на Атина, Софија, Белград, Петербург, Виена, Лондон и Париз.
Мора да се слушне и македонскиот глас.
1913 година – поделбата не го решила Македонското прашање
Балканските војни биле пресвртница.
По нив Македонија била поделена меѓу балканските држави.
Но со поделбата не исчезнал спорот околу Македонија.
Напротив.
Сега требало да се оправдаат новите граници и политики.
Така борбата за земјата продолжила како борба за минатото.
Кој бил Александар Македонски?
Чие е средновековното наследство?
Кои биле револуционерите?
Како се определувало населението и каков јазик зборувало?
Прашањата што некогаш служеле за оправдување на територијалните претензии продолжиле да живеат и по поделбата.
Дел од нив ги слушаме и денес.
Дали Европа знаела?
Не е убедливо да се тврди дека Европа едноставно не знаела што се случува во Македонија.
Големите европски сили имале дипломатски и конзуларни претставници на Балканот, добивале извештаи и непосредно учествувале во решавањето на Источното прашање.
Затоа вистинското прашање не е:
„Дали Европа знаела?“
Туку:
„Што знаела Европа и зошто, кога се носеле одлуките, интересите на големите сили биле поважни од желбите на населението во Македонија?“
А дали Европа знае денес?
Повеќе од еден век подоцна, прашањето повторно се наметнува.
Европската Унија знае дека постојат спорови околу македонскиот идентитет, јазик и историја.
Европскиот парламент во 2022 година побара културно-историскиот спор со Бугарија да се решава одделно од пристапниот процес.
Сепак, прашањата поврзани со билатералните односи и денес имаат влијание врз европскиот пат на Македонија.
Токму затоа треба да се постави принципиелното прашање:
Зошто Европската Унија нема механизам што ќе спречи историските, јазичните и идентитетските прашања да станат средство за политички притисок во процесот на проширување?
Од Берлин до Брисел
Не треба да тврдиме дека историјата од XIX век едноставно се повторува.
Денешна Европа е поинаква, а Македонија е независна држава со сопствени институции и меѓународен глас.
Но вреди да се истражи дали низ различните периоди се појавува една иста појава:
интересите на помоќните држави да имаат поголема тежина од македонскиот глас.
Од европските престолнини во XIX век, преку Букурешт во 1913 година, до денешен Брисел, Македонија предолго мора да објаснува која е, каков јазик зборува и кому му припаѓа нејзината историја.
Ако Европа почива врз достоинството на народите, човековите права и почитувањето на различностите, тогаш истите принципи мора да важат и за Македонците.
Историјата не треба да биде услов.
Јазикот не треба да биде предмет на политичко пазарење.
Правото на еден народ да се именува себеси не треба да зависи од историското толкување на неговиот сосед.
Наместо заклучок
Во овој фељтон ќе ги следиме документите, картите, дипломатските извештаи, пропагандите, интересите на големите сили, но и македонските документи и сведоштва.
Ќе се обидеме да одговориме:
Зошто Македонија била толку посакувана?
Зошто била делена?
Зошто соседните пропаганди се бореле за македонското население и неговата историја?
И конечно:
Ако Европа знаела тогаш и ако Европа знае денес – дали историските и идентитетските спорови треба да бидат средство за политичко условување?
Историјата не можеме да ја промениме.
Но можеме да ја истражиме.
И кога документите ќе проговорат, останува најважното прашање:
Дали Европа конечно ќе биде подготвена да ја слушне и македонската страна на приказната?
Продолжува
