Македонска Нација
ШЕСТМИНАТА „АТЕНТАТОРИ“ ЗАЕДНО: Седнати одлево надесно се: Димитар Мечев (Марко Тодоровиќ), Орце Поп-Јорданов (Александар Гавриќ), Коста Кирков (Драган Оцокољиќ) и Павле Шатев (Истреф Беголи), а стојат Владимир Пингов (Стево Спасовски) и Илија Трчков (Дарко Дамевски).
Кон крајот на април 1903 година, неколкумина млади македонски револуционери изведоа низа напади во Солун, со намера да го свртат вниманието на европската јавност кон положбата на Македонија под османлиска власт. Нивната саможртва остана запаметена како една од најдраматичните страници во историјата на македонското револуционерно движење.
Гемиџиите биле таен македонски револуционерен кружок, составен претежно од млади интелектуалци и револуционери-анархисти. Повеќето имале меѓу 18 и 22 години. Се здружиле доброволно, уверени дека со напади врз османлиските институции и објектите поврзани со европскиот капитал ќе го принудат светот да проговори за македонското прашање.
Постојат повеќе толкувања за потеклото на името „Гемиџии“. Според најпознатото, младите револуционери се нарекле така затоа што веќе се простиле од обичниот живот. Симболично ја пуштиле својата гемија во разбрануваното море, свесни дека или ќе стигнат до посакуваниот брег или ќе се разбијат од карпите. Со тоа име ја изразувале подготвеноста да го положат животот за слободата на Македонија.
Создавањето на кружокот
Идејното оформување на Гемиџиите било поврзано со дејноста на Македонскиот таен револуционерен комитет и со анархистичките идеи што кон крајот на XIX век се ширеле меѓу младите македонски револуционери.
Значајна улога во нивното организирање имал Славе Мерџанов. За време на престојот во Солун успеал да придобие неколку ученици, главно од Велес, меѓу кои биле Јордан Поп-Јорданов – Орцето, Константин Кирков, Илија Трчков, Тодор Богданов и Владимир Пингов. За кратко време ги запознал со анархистичките погледи и со идејата за таканаречена „пропаганда преку дело“, врз чии основи постепено се оформил кружокот.
Меѓу најпознатите Гемиџии биле Јордан Поп-Јорданов – Орцето, Димитар Мечев – Мечето, Константин Кирков, Илија Трчков, Владимир Пингов, Георги Богданов, Милан Арсов, Тодор Органџиев и Илија Поп-Јорданов од Велес, Павел Шатев од Кратово и Марко Бошнаков од Охрид.
Како анархисти, тие ги нагласувале личната слобода, самостојноста и независноста во дејствувањето. Биле критички расположени кон дел од методите на Македонската револуционерна организација, иако одржувале врски со нејзини дејци и добивале помош од револуционерните структури.
Верувале дека мала група решителни луѓе, со што помалку човечки жртви, може да предизвика силен политички одек.
Планови за напади во Цариград и во Солун
Во 1899 година Славе Мерџанов, Орце Поп-Јорданов и Константин Кирков разработиле план за напади во неколку градови во европскиот дел на Османлиското Царство.
Првично размислувале за убиство на султанот Абдул Хамид Втори за време на неговата молитва во Цариград, но планот бил напуштен како тешко остварлив. Потоа се појавила идејата за кревање во воздух на филијалите на Отоманската банка во Цариград и во Солун.
Речиси истовремено започнало копањето тунели под банките во двата града. Акцијата во Цариград била откриена откако османлиските власти уапсиле Ерменец задолжен за снабдување со експлозив. Потоа биле уапсени и Славе Мерџанов, Петар Соколов, Петар Манџуков и Павел Шатев.
Властите не успеале целосно да ја утврдат природата на заговорот, поради што дел од уапсените биле ослободени и протерани. Сепак, по Солунската афера полицијата запленила документи со кои бил разоткриен цариградскиот канал, а планот за напад врз банката во османлиската престолнина бил осуетен.
Во меѓувреме, Мерџанов и Соколов заминале со чета во Одринско. Најнапред се обиделе да го ограбат „Ориент експрес“, а потоа киднапирале турски бег за да обезбедат средства за револуционерното дело. Четата била откриена и разбиена. Петар Соколов загинал, а Славе Мерџанов бил заробен и во 1901 година јавно обесен во Одрин, заедно со двајца ерменски револуционери.
Динамитот пристигнува во Солун
Во март 1902 година Орце Поп-Јорданов заминал во Женева, каде што се сретнал со Борис Сарафов. Од него добил 10.000 франци и ветување дека ќе бидат обезбедени поголеми количества динамит. Подоцна финансиска помош им дал и Гоце Делчев.
Со добиените средства Гемиџиите ја обновиле работата во Солун. Изнајмиле бакалница во близина на Отоманската банка и продолжиле да го копаат тунелот до нејзините темели.
Експлозивот пристигнувал по различни канали. Еден дел бил донесен преку Цариград, а значителни количества биле прошверцувани со воз од Виена. Во Велес ги прифаќал Стефан Ќулумов. Друг дел бил пренесен по линијата Ќустендил–Кочани–Велес–Солун.
Во Кочани експлозивот го преземал Тодор Александров, а потоа му го предавал на Тодор Органџиев. Од Велес до Солун динамитот бил пренесуван во канти за масло. На тој начин Гемиџиите обезбедиле околу 280 килограми експлозив.
Гоце Делчев и Даме Груев настојувале акциите да бидат усогласени со општиот план за претстојното востание. Гемиџиите, меѓутоа, стравувале дека заговорот може да биде откриен. Дополнителен притисок создавале написите во странскиот печат за можни напади врз објекти во кои бил вложен европски капитал, поради што османлиските власти го засилувале нивното обезбедување.
Затоа младите револуционери решиле да дејствуваат.
Солунските атентати
Нападите започнале на 28 април 1903 година, односно на 15 април според стариот календар, кога Павел Шатев поставил експлозив на францускиот брод „Гвадалкивир“. Бродот бил запален, но патниците и екипажот биле навреме евакуирани.
Истата вечер Милан Арсов, Димитар Мечев и Илија Трчков поставиле експлозив на железничката линија по која се движел возот од Цариград кон Солун. Локомотивата и дел од вагоните биле оштетени, но немало поголеми човечки жртви.
Следната вечер Константин Кирков го прекинал снабдувањето со гас и електрична енергија, по што Солун потонал во темнина. Димитар Мечев и Илија Трчков се обиделе да го кренат во воздух главниот резервоар во фабриката за осветлување, но биле забележани и спречени.
Во исто време Орце Поп-Јорданов го запалил фитилот во претходно ископаниот тунел и ја разурнал зградата на Отоманската банка. Силната експлозија го потресла целиот град.
Бомби биле фрлени и во поштата, во кафеаната „Египет“, во „Алхамбра“ и кај „Гранд хотел“. Владимир Пингов се обидел да го запали „Бошњак ан“, но бил убиен од стражата.
Димитар Мечев и Илија Трчков се забарикадирале во своето живеалиште и со часови се бореле против војската и жандармеријата. Според сведоштвата, во текот на судирот фрлиле десетици бомби. Решени да не паднат живи во рацете на османлиските власти, загинале во последната борба.
На 30 април Орце Поп-Јорданов фрлал бомби од својот стан кон војниците што го опколиле. Кога видел дека нема излез, го исполнил дадениот завет и си го одзел животот.
Цветко Трајков се обидел да го убие солунскиот валија Хасан Фехми-паша. Откако не успеал, активирал бомба и се разнел пред него. Последната акција ја извел Константин Кирков, кој се обидел да постави експлозив во телеграфската станица, но бил прободен од стражар.
Од 28 април до 1 мај 1903 година Солун бил потресен од низа силни експлозии. Веста за нападите била пренесена низ Европа, а македонското прашање повторно се нашло пред меѓународната јавност.
Судбината на преживеаните
По атентатите започнале масовни апсења. На преживеаните Гемиџии Марко Бошнаков, Павел Шатев, Милан Арсов и Георги Богданов им била изречена смртна казна.
Судот ги прогласил за виновни дека дошле во Солун за да напаѓаат државни институции, банки и други објекти, со цел да предизвикаат промена на владеењето во османлиските вилаети.
Смртните казни подоцна биле заменети со доживотно заточение. Осудените биле испратени во Фезан, во денешна Либија. Во тешките затворски услови починале Марко Бошнаков и Милан Арсов. Павел Шатев и Георги Богданов ја преживеале робијата и биле амнестирани по Младотурската револуција во 1908 година.
Саможртва за Македонија
Гемиџиите дејствувале како посебна и автономна револуционерна група. Сметале дека Европа останува нема пред страдањата на македонскиот народ и дека само силен удар врз политичките и економските интереси на големите сили може да ја разбуди нејзината совест.
Не располагале со војска, држава или големи материјални средства. Нивното најсилно оружје биле решителноста и подготвеноста за саможртва.
Нивните акции и денес се предмет на различни историски оценки. Неспорно е, меѓутоа, дека овие млади македонски револуционери свесно тргнале кон смртта, надевајќи се дека светот конечно ќе го насочи погледот кон Македонија.
Нивната гемија не стигнала до брегот на слободата, но нивниот подвиг останал длабоко врежан во македонската историска меморија.
