Славе Катин
Стерјо Спасе, еден од најпознатите романсиери во Албанија и истакнат претставник на македонското малцинство во таа земја, роден на 14 август 1914 година во селото Глобочани, во Мала Преспа, починал на 12 ноември 1989 година во Тирана.
Неговото пошироко семејство ја носело родовската ознака Ничовци и било меѓу побројните семејства во Глобочани. За свое презиме писателот го зел името на својот татко Спасе.
Основното образование го завршил на албански и на грчки јазик, во родното место и во Корча. Школувањето го продолжил во Корча и во Елбасан, каде што завршил Педагошка гимназија. Работел како учител во Дервичане, село во околината на Ѓирокастро, а подоцна предавал и во Москополе, Корча и Тирана.
Пред Втората светска војна соработувал со повеќе познати списанија во Тирана и во Романија, меѓу кои „АБЦ“, „АРС“ и „Бота е Ре“ („Нов свет“). По војната, во почетокот на педесеттите години, со семејството се преселил во Тирана. Работел како просветен инспектор и како уредник во списанијата „Наша литература“, „Ноември“ и „Ново училиште“.
Во 1960 година завршил висок курс во Институтот за јазик и книжевност „Максим Горки“ во Москва, а своето образование го усовршувал и во Фиренца.
Плоден и разновиден книжевен опус
Стерјо Спасе оставил богат и разновиден книжевен опус. Пишувал романи, раскази, дела за деца, учебници, статии, монографии и репортажни записи. Се занимавал и со преведување, антологиска работа и собирање македонски народни умотворби.
Меѓу неговите позначајни дела се:
- збирката раскази „Младински венец“, (1934);
- „Во прегратките на една жена“ (1934);
- романот „Од живот во живот. Зошто? “!?“, 1935);
- „Венера“ („Afërdita“, 1944);
- „Невеста без превез“ (1944);
- „Тие не беа сами“ (1952);
- „Венера повторно во селото“ (1955);
- адаптацијата на епски песни за деца „Соколица“ (1966);
- збирката раскази за деца „Поздрави од селото“ (1968);
- „Огнот“ 1972);
- „Смрт или слобода“ (1978);
- „Бунтовниците“ (1983);
- „Писма до мојот внук Аријан во Тирана“.
Романот „Тие не беа сами“ бил објавен на македонски јазик во 1989 година, во превод на познатиот учител од Мала Преспа, Никола Беровски. Од шеесеттите години наваму, дел од творештвото на Спасе било преведувано и објавувано на германски, руски и француски јазик, со што неговите дела станале достапни за поширока читателска публика.
„Зошто?“ – дело што го одбележа неговото творештво
Своето најпознато дело, романот „Од живот во живот. Зошто?“, Спасе го напишал како мошне млад автор, а го објавил во Корча во 1935 година. Делото, најчесто познато под скратениот наслов „Зошто?“, зазема значајно место во албанската книжевност.
Во романот се раскажува за млад интелектуалец кој, по завршувањето на образованието, се враќа во родното село. Таму се соочува со судирот меѓу своите погледи кон животот и традиционалните вредности на затворената селска средина. Притиснат од заедницата и од договорениот брак, главниот лик не успева да го пронајде своето место ниту да се спротивстави на наметнатите норми. Внатрешната борба на крајот го води кон трагичен исход – самоубиство.
„Зошто?“ предизвикал силни реакции и бил оспоруван и анатемисуван од одредени политички и идеолошки кругови. Сепак, неговата книжевна вредност го надживеала времето, а делото подоцна станало дел од литературата што се изучува во албанските училишта.
Иако најголемиот дел од своето творештво го создал на албански јазик, Спасе во своите дела посредно ги претставувал животот, историјата и духовниот свет на македонското население во Албанија. Тоа е особено забележливо во „Зошто?“, а подоцна и во „Писма до мојот внук Аријан во Тирана“.
Вториот роман настанал врз основа на писмата што Спасе ги испраќал до својот внук Аријан за време на патувањето низ Македонија и Косово во 1975 година. Низ нив тој пренел бројни податоци за минатото и животот на Македонците во Албанија, зачувувајќи важни сведоштва за нивниот национален и културен идентитет.
Собирач на македонското народно творештво
Особено значаен е придонесот на Стерјо Спасе во запишувањето и зачувувањето на македонските народни песни од Преспанскиот Регион. Со оваа дејност тој зазел видно место меѓу собирачите на македонските народни умотворби.
По неговата смрт, собраните песни биле објавени под наслов „Македонски народни песни од Мала Преспа“. Изданието од 1992 година за печат го подготвил Благоја Стојчевски, а го објавиле Институтот за фолклор „Марко Цепенков“ и Институтот за национална историја од Скопје.
Неговата работа на собирањето и објавувањето на македонското народно богатство е значајна не само од книжевен туку и од историски, етнолошки и национален аспект. Преку песните, преданијата и обичаите бил зачуван дел од колективната меморија на Македонците во Мала Преспа.
Семејството и продолжувањето на книжевната традиција
Стерјо Спасе речиси пет децении бил во брак со Николина, жена од неговото родно село, со која имал три деца. На својот син му го дал името Илинден, име со силно значење во македонската историја. И покрај тогашните реакции, неговата желба била прифатена и името било запишано во матичните книги во Албанија.
Илинден Спасе е роден во април 1942 година во Глобочани. Основното образование го завршил во родното место, а дипломирал филологија на Универзитетот во Тирана. Работел како учител, редактор и научен работник во Институтот за педагошки студии во Тирана. Пишувал проза на албански и на македонски јазик и е почесен член на Друштвото на писателите на Македонија.
На својот татко му го посветил романот-монографија „Мојот татко Стерјо“, промовиран во Тирана на 20 јуни 2016 година. Идејата за книгата се родила непосредно по смртта на Стерјо Спасе во 1989 година, поттикната од почитта што писателот ја уживал меѓу читателите и пошироката јавност.
Дел од поширокото семејство е и Аријан Спасе, внукот кому писателот му ги упатувал своите познати писма од патувањето низ Македонија и Косово. Тој подоцна остварил дипломатска кариера како претставник на Република Албанија.
Трајно место во македонската и албанската култура
Стерјо Спасе бил македонски интелектуалец кој творел претежно на албански јазик и изградил значајно место во албанската книжевност. Истовремено, тој никогаш не го заборавил своето потекло од Мала Преспа. Преку книжевноста и собирачката дејност придонел за зачувувањето на македонскиот културен идентитет во Албанија.
Неговото животно и творечко дело претставува сведоштво за придонесот на Македонците во културниот и општествениот развој на Албанија. Како романсиер, раскажувач, педагог, преведувач, антологичар и собирач на народни умотворби, Стерјо Спасе оставил наследство што им припаѓа и на македонската и на албанската книжевна и културна историја.
Со своето творештво тој изгради траен мост меѓу две култури, а неговото име со право останува запишано меѓу легендите што ги родила Мала Преспа.
