Македонска Нација
Илинденското востание не било спонтан бунт, туку резултат на долгогодишно организирање на македонскиот народ, создавање тајна револуционерна мрежа и повеќемесечни непосредни подготовки. Зад него стоела Македонската револуционерна организација, која преку своите комитети, чети и доверливи канали успеала да подготви масовно востание против османлиската власт.
Уште од основањето на Организацијата во Солун во 1893 година, низ градовите и селата во Македонија постепено биле формирани месни, околиски и окружни комитети. Тие го организирале населението, собирале средства и оружје, обезбедувале засолништа, воспоставувале тајни канали и подготвувале луѓе способни да ја поведат борбата.
Секое село имало свои доверливи луѓе, курири и помагачи. Четите се движеле низ планините и селата, го обучувале населението, ја ширеле револуционерната идеја и ја одржувале врската меѓу раководството и месните комитети. Сето тоа се одвивало во најголема тајност, под постојана опасност од откривање, апсења и сурови казни.
Одлуката за востание и несогласувањата
Прашањето кога и како да започне востанието предизвикало сериозни несогласувања меѓу македонските револуционери. Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев и други истакнати дејци сметале дека народот сè уште не е доволно вооружен и подготвен за општо востание.
Тие се залагале за долготрајна револуционерна борба преку засилено дејствување на четите и изведување акции против османлиските воени и државни објекти. Според нивното гледиште, востанието требало постепено да созрева, а не да биде објавено пред да се обезбедат доволно оружје, борци и меѓународни услови.
Сепак, положбата на македонскиот народ станувала сè потешка. Османлиските потери вршеле претреси, апсења и насилства, а Организацијата била изложена на притисоци и опасност нејзината мрежа да биде разбиена.
Во јануари 1903 година, на Солунскиот конгрес, била донесена одлука во текот на годината да се крене востание. На окружните раководства им било оставено самите да го определат начинот на борба и најпогодниот момент за нејзино започнување. Иако дел од револуционерите не се согласувале со времето на востанието, откако одлуката била донесена, силите биле насочени кон подготовка на народот.
Смилево станало средиште на подготовките
Најважниот собир за организирањето на востанието се одржал во мај 1903 година во Смилево. На Смилевскиот конгрес учествувале претставници од реоните на Битолскиот револуционерен округ.
Извештаите покажале дека сите краишта не биле еднакво подготвени. Најорганизирани и најдобро вооружени биле Костурско, Ресенско и Демирхисарско, како и делови од Охридско и Битолско. Во Прилепско, Кичевско и во други реони имало недостиг од оружје и воена опрема.
Дел од делегатите, меѓу кои Никола Карев, Ѓорѓи Сугарев и Петар Ацев, изразиле сомневање дека условите за сенародно востание се созреани. Но Даме Груев со својот авторитет укажал дека одлуката веќе е донесена и дека главната задача на Конгресот е да утврди како да се организира борбата.
Смилевскиот конгрес ја потврдил одлуката за востание и го избрал Главниот востанички штаб во состав: Даме Груев, Борис Сарафов и Анастас Лозанчев. За нивни заменици биле определени Ѓорѓи Поп Христов, Петар Ацев и Лазар Поп Трајков.
Главниот штаб добил широки воени и политички овластувања. Тој требало да ги координира подготовките, да ги издава наредбите, да ги поврзува реонските раководства и да ја води востаничката борба. Бил усвоен и Востанички дисциплински устав, со кој биле определени правилата на однесување, командувањето и одговорностите на востаниците.
Собирање оружје, храна и борци
Една од најтешките задачи била набавката на оружје. По селата се собирале пушки, револвери, муниција, бомби и експлозив. Оружјето се пренесувало преку тајни канали, скриено во товари и со помош на доверливи луѓе.
Централниот комитет воспоставил и канал преку кој оружјето се пренесувало по море до утоката на Вардар, а оттаму било распределувано кон одделни реони. Сепак, оружје немало доволно за сите што биле подготвени да се борат. Во многу места само дел од населението можело да биде вооружено.
Паралелно се собирале брашно, жито, сол, облека, лекови и друг материјал потребен за подолга борба. Се подготвувале скривници за оружје и храна, засолништа за населението и планински пунктови за четите.
Бил упатен повик и до македонските печалбари да се вратат во родниот крај. Илјадници млади Македонци од Цариград, Румелија, Бугарија и од други места се вратиле во Македонија за да се вклучат во подготовките и во претстојната борба.
Поделба на востаничките сили
Секој револуционерен реон имал свое раководство, војводи и вооружени одреди. Борците биле распоредувани во чети и групи, а секоја од нив добивала конкретна задача.
Се подготвувале планови за напади врз:
- османлиските касарни и гарнизони;
- конаците и полициските станици;
- општинските и државните установи;
- телеграфските и телефонските линии;
- железничките пруги, патиштата и мостовите;
- магацините и другите воени објекти.
Целта била да се прекинат комуникациите, да се забави движењето на османлиската војска и да се оневозможи брзото префрлање засилувања.
Особено внимателно бил подготвен планот за ослободување на Крушево. Револуционерот и поранешен офицер Тодор Христов претходно ги извидувал и ги скицирал касарната, конакот, поштата, општината и другите важни објекти. Околу 750 востаници биле распоредени во осум борбени групи, секоја со сопствена задача и командир.
Разузнавање и тајни врски
За успехот на востанието била од особено значење мрежата на курири и разузнавачи. Тие пренесувале писма, наредби и информации за движењето на османлиската војска. Во Битола било формирано и Информациско биро на Главниот штаб, задолжено за собирање и проверување разузнавачки податоци.
Пораките биле пренесувани усно или со шифрирани писма, по однапред определени патишта. За одлуките знаеле само најдоверливите членови, со цел османлиските власти да не го откријат планот предвреме.
Општиот план на востанието
Во јуни 1903 година бил изработен Општ план за востанието. Според него, четите требало да дејствуваат истовремено во повеќе краишта, да ги напаѓаат воените и стратегиските цели и да избегнуваат долги фронтални судири со побројната и подобро вооружена османлиска армија.
Раководителите биле свесни дека востаниците не можат во отворена војна да ја победат Османлиската Империја. Затоа замислата била борбата да биде долготрајна, да ја истошти османлиската власт и да го привлече вниманието на Европа кон македонското прашање.
Главниот штаб го избрал празникот Свети Илија – 2 август 1903 година – за почеток на востанието. Одлуката била пренесена до реонските штабови, а оттаму до четите и месните комитети.
Во предвечерието на Илинден, последните наредби биле испратени по тајните канали. Четите се собрале на договорените места, оружјето било поделено, стражите биле поставени, а народот бил подготвен за големиот историски чин.
На 2 август 1903 година, со биењето на црковните камбани и со востаничките повици, започнала борбата. Македонскиот народ се кренал против османлиското ропство со јасна цел – слобода, политички права и создавање автономна Македонија.
Иако востанието било задушено од многубројната османлиска војска, неговата организација покажала дека македонскиот народ поседувал сопствена револуционерна сила, раководство и политичка визија. Илинден бил врв на една долгогодишна, самостојна и длабоко вкоренета борба за слободна Македонија.
