На 12 септември 1924 година, само десетина дена по убиството на Тодор Александров, во Горна Џумаја, денешен Благоевград во Пиринска Македонија, започнале драматични пресметки во редовите на ВМРО.
Убиството на Тодор Александров на 31 август 1924 година предизвикало голема организациска и политичка криза. Истакнати дејци на Организацијата договориле средба во Горна Џумаја на 12 септември, во обид да се расчистат околностите околу убиството и состојбата во ВМРО.
Настаните што следувале прераснале во крвави внатрешни пресметки, познати како Горноджумајски настани. Тие останале една од најтрагичните страници во историјата на македонското револуционерно движење – период во кој наместо силите да бидат насочени кон македонското национално прашање, започнале братоубиствени судири меѓу луѓе кои претходно припаѓале на истото револуционерно движење.
1943 – Баталјонот „Мирче Ацев“ влегува во Кичево
На 12 септември 1943 година, Првиот македонски народноослободителен баталјон „Мирче Ацев“ влегол во Кичево и учествувал во разоружувањето на италијанскиот гарнизон. Македонската енциклопедија го бележи токму влегувањето на баталјонот во Кичево на 12 септември.
Овој настан е дел од пошироките операции со кои Кичево во септември 1943 година станало првиот ослободен град во Македонија во текот на Народноослободителната војна.
Во изворите се среќаваат 11 и 12 септември во зависност од тоа дали се означува ослободувањето на градот или влегувањето на баталјонот „Мирче Ацев“. Музејот „Западна Македонија во НОВ“ го наведува 11 септември 1943 година како датум на првото ослободување на Кичево, додека за баталјонот „Мирче Ацев“ е документирано неговото влегување во градот на 12 септември.
Создавањето на слободната територија во западниот дел на Македонија имало големо воено и политичко значење. Македонското ослободително движење покажало дека е способно не само да води герилска борба, туку и да ослободува и организира територија.
1944 – Формирана Дванаесеттата македонска народноослободителна бригада
На 12 септември 1944 година во селото Војница, Велешко, била формирана Дванаесеттата македонска народноослободителна ударна бригада, позната и како Скопска бригада.
Во нејзиниот состав имало голем број борци, младинци и младинки од Скопје и Скопско, поради што бригадата го добила и називот „Скопска“. Историските податоци наведуваат дека при формирањето броела околу 450 борци, а подоцна нејзините редови биле дополнително засилени.
Формирањето на бригадата се случило во решавачки период од војната. Во есента 1944 година македонските единици се подготвувале за завршните операции за ослободување на Македонија од германските сили и нивните соработници.
Дванаесеттата македонска бригада ќе стане дел од силите што учествувале во тие завршни борби и во создавањето услови за конечно ослободување на Скопје и Македонија.
1944 – Формирана Петнаесеттата македонска (Поречка) бригада
Истиот ден, 12 септември 1944 година, во Кичевско е забележано и формирањето на Петнаесеттата македонска, односно Поречка бригада.
Зачувана е и оригинална историска фотографија од формирањето на бригадата, означена со датум 12 септември 1944 година. На фотографијата се гледаат борците собрани на свеченоста, во присуство и на свештено лице.
Така, 12 септември 1944 година останува значаен датум во историјата на организирањето и зајакнувањето на македонските воени единици во последната фаза од борбата за ослободување на Македонија.
2002 – Напад врз Македонци во Благоевград
На 12 септември 2002 година, Македонци во Благоевград, Пиринска Македонија, при обид да положат цвеќе биле нападнати од националистички групи. Настанот подоцна бил наведен и во контекст на постапките на ОМО „Илинден“ пред Европскиот суд за човекови права.
Овој настан е дел од поновата историја на борбата на Македонците во Бугарија за слободно изразување на својата национална припадност, здружување и јавно одбележување на личности и настани од македонската историја.
2005 – Спречено положување цвеќе пред споменикот на Гоце Делчев во Благоевград
На 12 септември 2005 година, според податоците за дејноста на македонските организации во Пиринска Македонија, полицијата во Благоевград не им дозволила на активисти на ОМО „Илинден“ да положат свежо цвеќе пред споменикот на Гоце Делчев.
Биле одземени знамиња, постер и венец, а по заминувањето од Благоевград групата македонски активисти била нападната со камења при обид да положи цвеќе и во селото Черниче.
Настанот сведочи дека и на почетокот на XXI век прашањето за правата и слободното национално изразување на Македонците во Пиринскиот дел на Македонија останало отворено.
