Постои едно непишано, но сурово точно правило во историјата на човештвото: разумот секогаш треба да дојде пред војната.
Кога дипломатијата се отфрла, а силата се избира како прва опција, исходот никогаш не е вистинска победа, туку трагедија со одложена „мировна“ фаза.
Војните не започнуваат затоа што нема можност за договор. Тие започнуваат затоа што некој одбива договор, верува дека ќе добие повеќе со оружје отколку со збор, или затоа што туѓи геополитички интереси стануваат поважни од судбината на народот.
Историјата е полна со моменти кога решението било на дофат, но свесно било отфрлено. Сценариото речиси секогаш е исто.
Пред војната се зборува за „чест“, „стратегија“ и „национален интерес“. По војната, истиот речник исчезнува и го заменуваат зборовите „компромис“, „реалност“ и „болни, но неопходни одлуки“. Само што тогаш цената веќе е платена – со уништени животи, градови и иднини.
Најголемата неправда е што политичарите кои туркаат кон војна ретко ја плаќаат нејзината цена. Тие не гинат, не бегаат, не ги закопуваат своите деца. Тоа го прави обичниот народ. А по сето тоа, истите тие елити често се појавуваат како „миротворци“ и „архитекти на договори“, склучени врз рушевини.
Историјата покажува уште една сурова вистина: договорите потпишани по војна речиси секогаш се полоши од оние што можеле да се постигнат пред неа. Територии се губат, суверенитети се ограничуваат, општествата трајно се осакатуваат. И тогаш слушаме дека „немало друг избор“.
Имало и секогаш има. Само што договорот пред војна бара храброст и одговорност, а договорот по војна најчесто доаѓа како последица на пораз или принуда.
Затоа поделбата не е меѓу победници и поразени, туку меѓу одговорни и неодговорни лидери.
Кога војната ќе заврши, а мора да заврши, први ќе се појават децата со погледи постари од нивните години – децата што разликуваат звук на дрон од звук на авион, децата што цртаат тенкови наместо сонца, природа, родители, баба, дедо,…
Ќе се вратат и бегалците.
Ќе се вратат и мајките со по една торба во рацете.
Татковци што никогаш нема да се вратат, веќе ги нема, или се убиени, или дезертирале и заминале во егзил.
Старци со клучеви од разрушени домови ќе ги бараат куќите што повеќе не постојат.
Ниту еден договор на децата нема да им го врати изгубеното детство.
Ниту една резолуција нема да ја избрише траумата.
Ниту една „безбедносна архитектура“ нема целосно да го поправи скршеното во детската душа.
И кога утре ќе се зборува за „обнова“, „планови“ и „иднина“, треба да се запомни една работа: иднината не се гради само со бетон и кредити, туку и со доверба. А довербата е најскапата жртва на секоја војна и многу тешко се враќа.
Војните најчесто се водат за профит, контрола и моќ. И додека обичниот човек ја плаќа највисоката цена, со живот, дом и иднина, профитот секогаш завршува кај малкумина, далеку од фронтот.
Затоа вистинското прашање не е само зошто има војни, туку кому му е исплатливо тие да траат што подолго.
Историјата ќе ги памети политичарите на два начина: оние што спречиле војни и оние што потпишале договори по катастрофи.
И на крај, секогаш мора да има договор. А цената, како и секогаш, ја плаќа обичниот човек.
