На 20 септември 1944 година, во период на крупни политички и воени промени на Балканот, во Софија било објавено пишување во весникот „Отечествен фронт“ во кое се говорело за правото на самоопределување на македонскиот народ и за значењето на АСНОМ. Документот, зачуван во збирка поврзана со Павел Шатев, претставува значајно сведоштво за политичката атмосфера непосредно по промената на власта во Бугарија во септември 1944 година.
Само месец и половина претходно, на 2 август 1944 година, во манастирот „Св. Прохор Пчински“ било одржано Првото заседание на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија – АСНОМ.
Со решенијата на АСНОМ биле поставени темелите на современата македонска државност. Македонскиот народ добил свои највисоки органи на државната власт, а македонскиот јазик бил прогласен за службен јазик во македонската држава. Во документите на АСНОМ било истакнато и правото на македонскиот народ на самоопределување. Историските истражувања за АСНОМ посочуваат дека во тогашните документи било изразено и барањето за обединување на македонскиот народ врз принципите на самоопределувањето.
Од Софија – поинакви тонови за Македонија
Особено внимание заслужува фактот што само неколку недели по АСНОМ, во политичката јавност во Софија се појавуваат ставови за македонскиот народ како посебен политички субјект и за неговото право сам да решава за својата иднина.
Тоа се случувало во целосно изменети околности.
На 9 септември 1944 година во Бугарија на власт дошол Отечествениот фронт, по што започнала промена и на официјалната политика кон македонското прашање. Во историската литература за Отечествениот фронт е документирано дека новата власт во тој период јавно зборувала дека на македонскиот народ треба да му биде обезбедено правото на самоопределување.
Во таква политичка атмосфера треба да се разгледува и написот од 20 септември 1944 година.
Неговото значење не е само во содржината, туку и во времето и местото на објавувањето: Софија, непосредно по создавањето на македонската државност преку АСНОМ и по политичкиот пресврт во Бугарија.
Сведоштво поврзано со Павел Шатев
Документот е вклучен во збирка документи поврзани со Павел Шатев, една од значајните личности на македонското револуционерно и национално движење, а подоцна и учесник во создавањето на македонската држава.
Токму затоа ваквите документи се важни за разбирање на периодот.
Тие покажуваат дека во есента 1944 година прашањето за Македонија не било разгледувано само како територијално или меѓудржавно прашање, туку сè поотворено се говорело за македонски народ, негово самоопределување и негова државност.
АСНОМ веќе претставувал политичка и државотворна реалност.
Македонскиот народ преку сопственото антифашистичко собрание ја изразил својата волја за државно организирање, а документите од тоа време сведочат дека таа нова реалност била забележана и надвор од Македонија.
Затоа написот од 20 септември 1944 година претставува интересен историски документ: сведоштво за еден краток, но исклучително значаен период во кој и во Софија јавно се говорело за правото на самоопределување на македонскиот народ.
Тоа е уште еден документ од бурната 1944 година – годината во која вековната борба за национална слобода добила своја државноправна форма со АСНОМ.
