Македонска Нација
Во „Книга за Мијаците“, Георги Трајчев пишува за Бигорскиот манастир „Свети Јован Претеча“, едно од најзначајните духовни и културни светилишта во Македонија.
Сместен над долината на Радика, меѓу планинските ограноци на Бистра, Дешат и Кораб, манастирот со векови бил средиште на верскиот, просветниот и културниот живот во Реканскиот крај.
За Мијаците Бигорскиот манастир не бил само место за молитва. Тој бил чувар на нивното духовно наследство, прибежиште во тешки времиња и средиште околу кое се развивале просветата, уметноста и народното организирање.
ОСНОВАЊЕТО НА МАНАСТИРОТ
Според манастирското предание, Бигорската обител била основана во 1020 година од Јован Дебарски, првиот охридски архиепископ по падот на Самуиловото царство.
Трајчев го поврзува основањето на манастирот со животот на Јован како монах и пустиножител во Реканскиот крај. Според преданието, пред да стане архиепископ, Јован се подвизувал во пештера на патот меѓу Галичник и местото каде што подоцна бил изграден манастирот.
По поставувањето на охридскиот престол, Јован подигнал храм посветен на свети Јован Крстител. Во него била положена чудотворната икона на свети Јован, околу која постепено се собрало монашко братство.
На тој начин Јован Дебарски останал запаметен како прв ктитор на Бигорската обител.
ОД КАДЕ ДОАЃА ИМЕТО „БИГОРСКИ“?
Името на манастирот се поврзува со бигорот – порозен варовнички камен што го има во изобилство во овој дел од долината на Радика.
Според преданието, првиот храм бил изграден токму од овој камен. Оттука произлегло и името Бигорски манастир, под кое светилиштето станало познато низ Македонија и пошироко.
Природната положба му давала на манастирот величествен изглед, но истовремено го изложувала на бројни опасности. Патиштата низ Реканскиот крај биле тешки и несигурни, а манастирот честопати бил цел на разбојнички напади и воени разурнувања.
ВЕКОВИ НА РАЗУРНУВАЊА И ОБНОВИ
Во својата долга историја Бигорскиот манастир повеќепати бил ограбуван, пален и разурнуван.
Особено тешко настрадал во времето на османлискиот султан Селим Први, на почетокот од XVI век, кога, според манастирскиот историјат, бил речиси целосно разрушен.
По уништувањето, монашкиот живот ослабнал, а обителта извесен период останала запустена. Сепак, споменот за манастирот и почитта кон свети Јован Крстител продолжиле да живеат меѓу населението.
Преданието раскажува дека во времињата на најголеми опасности чудотворната икона на свети Јован исчезнувала од манастирот, а по престанувањето на опасноста повторно се враќала. Ова верување ја зацврстило претставата дека светителот самиот го штити своето светилиште.
ГОЛЕМАТА ОБНОВА НА ИГУМЕНОТ ИЛАРИОН
Организираната обнова на Бигорскиот манастир започнала во 1743 година, кога за игумен бил поставен Иларион.
Кога пристигнал во обителта, манастирот бил разурнат и запустен. Иларион ја обновил малата стара црква, изградил нови ќелии за монасите и се погрижил за враќање и заштита на манастирските имоти.
За време на неговото долгогодишно управување, кое траело до 1781 или 1782 година, повторно заживеале монаштвото, богослужбите и стопанскиот живот.
Обновата не била само градежен потфат. Таа означила повторно раѓање на Бигорски како духовен центар на Мијаците и на пошироката област.
По Иларион, манастирот го воделе игумените Трифилиј и Хаџи Тарасиј. Секој од нив придонел за постепеното зацврстување на обителта.
НОВИОТ МАНАСТИРСКИ ХРАМ
Во времето на игуменот Митрофан бил изграден големиот манастирски храм, кој ја заменил старата и мала црква.
Новиот храм бил подигнат околу 1800 година и бил посветен на Отсекувањето на главата на свети Јован Претеча. Со својата архитектура тој се приближувал до традицијата на светогорските манастири.
Игуменот Митрофан се погрижил и за живописувањето на дел од храмот, како и за обновување на манастирскиот метох во селото Рајчица.
Со изградбата на новата црква биле создадени услови за големиот духовен и уметнички процут што следувал во првата половина од XIX век.
ВРЕМЕТО НА ИГУМЕНОТ АРСЕНИЈ
Најплодниот период во поновата историја на Бигорскиот манастир започнал со игуменот Арсениј, кој управувал со обителта од 1807 до 1839 година.
Арсениј бил енергичен духовник, организатор и голем градител. За време на неговото игуменување биле обновени и проширени конаците, биле изградени трпезарии и помошни објекти, а храмот бил дополнително украсен.
Тој ги ангажирал најдобрите зографи, градители и копаничари од мијачкиот крај. Под негово раководство манастирот станал едно од најзначајните средишта на македонската црковна уметност.
Во 1814 година манастирот се соочил со сериозна закана од дебарскиот моќник Јусуф-бег, кој, според преданието, имал намера да го разруши и да го претвори во теќе.
Неговата ненадејна смрт меѓу населението била протолкувана како заштита од свети Јован. Настанот дополнително ја зацврстил почитта кон светителот и неговата чудотворна икона.
НЕПОВТОРЛИВИОТ БИГОРСКИ ИКОНОСТАС
Најпознатото уметничко богатство на манастирот е монументалниот иконостас, создаден од прочуените мијачки копаничари.
По нарачка на игуменот Арсениј, врз него работела тајфата предводена од Петре Филиповски-Гарката од селото Гари. Во работата учествувале неговиот брат Марко, Макариј Фрчковски од Галичник, Аврам Филиповски од Осој и други мајстори.
Иконостасот бил изработен во периодот од 1830 до 1835 година. Тој претставува врвно дело на македонската резбарска традиција и едно од најзначајните остварувања на мијачката копаничарска школа.
Во длабоката резба се претставени сцени од Стариот и Новиот завет, растителни орнаменти, животни и голем број човечки фигури.
Мајсторите во композицијата ги вклучиле и сопствените ликови, оставајќи дискретен потпис во делото што го создавале. На тој начин, покрај библиските сцени, иконостасот го зачувал и споменот за неговите творци.
ИКОНИ, ФРЕСКИ И УМЕТНИЧКА РИЗНИЦА
За иконостасот биле насликани повеќе икони од познати зографи. Во манастирот работеле Михаил од Самарина и неговиот син Димитар, кој подоцна станал монах со името Даниил.
Со Бигорски е поврзан и Дичо Зограф од Тресонче, еден од најзначајните македонски иконописци од XIX век. Во манастирската средина тој ги стекнал своите први посериозни зографски искуства.
Подоцна Дичо создал повеќе значајни дела за манастирот, меѓу кои кивот за мошти и икони со внимателно разработени композиции.
Покрај иконостасот, особено вреден е и резбаниот балдахин над Чесната трпеза. Тој е прицврстен со четири синџири и украсен со библиски сцени, претставувајќи редок пример на црковната резбарска уметност.
ДУХОВЕН И ПРОСВЕТЕН ЦЕНТАР
Во текот на повеќе векови Бигорскиот манастир имал библиотека, ракописна традиција и простории во кои се негувале писменоста и црковното образование.
Тој бил духовен центар не само за Реканскиот крај, туку и за пошироки области на Македонија. Манастирското влијание се чувствувало и во делови од денешна Албанија, каде што обителта имала имоти и одржувала врски со православното население.
Во него доаѓале луѓе од различни краишта и со различна верска припадност. Манастирските порти биле отворени за сите што барале помош, молитва, утеха или лекување.
Почитта кон свети Јован Крстител ги надминувала верските граници. Во обителта доаѓале и муслимани, носеле дарови и барале молитви за здравје и помош.
БИГОРСКИ И МАКЕДОНСКОТО РЕВОЛУЦИОНЕРНО ДВИЖЕЊЕ
Во годините пред Илинденското востание Бигорскиот манастир бил поврзан и со македонското револуционерно движење.
Неговата местоположба, угледот кај населението и широките врски со мијачките села го правеле важно место за средби и организирање. Во манастирот престојувале дејци на Македонската револуционерна организација, а дел од монасите го помагале движењето.
Според податоците што ги пренесува Трајчев, монашкото братство давало логистичка и друга помош на револуционерите. Манастирот станал една од потпорните точки на движењето во Реканскиот крај.
Оваа дејност била ризична, бидејќи обителта постојано била набљудувана од османлиските власти и изложена на можни одмазди.
СИМБОЛ НА МАКЕДОНСКАТА ДУХОВНОСТ
Историјата на Бигорскиот манастир е неразделна од историјата на Мијаците и на Македонија.
Во неговите ѕидови се вградени трудот и дарбата на мијачките градители, копаничари, зографи и духовници. Во неговите преданија се зачувани спомените за Јован Дебарски, галичките дарители, старите игумени и поколенијата монаси што ја одржувале обителта.
Манастирот преживеал разурнувања, пожари, грабежи и долги периоди на запустување. Сепак, секогаш повторно се издигнувал благодарение на верата и пожртвуваноста на народот.
Во записите на Георги Трајчев, Бигорскиот манастир е претставен како духовно срце на мијачкиот крај и траен чувар на македонската вера, култура и историска меморија.
