На 1 ноември, односно на 19 октомври според јулијанскиот календар, Македонската православна црква – Охридска архиепископија го одбележа преносот на моштите на свети Јован Рилски. По повод празникот, потсетуваме на неговото духовно наследство и на историјата на Рилскиот манастир — светилиште во чија изградба и украсување учествувале истакнати градители, зографи и копаничари.
Свети Јован Рилски бил подвижник од X век, чиј молитвен и пустиножителски живот ги поставил темелите на Рилската обител. Околу неговото духовно наследство се развил манастирот што го носи неговото име, сместен во Рилската Планина, во денешна Бугарија. Неговото основање се поврзува со првата половина на X век.
Манастирскиот комплекс се градел и се обновувал низ повеќе столетија. Во 1334–1335 година, велможата Хрељо, поврзан со Струмичкиот крај, подигнал одбранбена кула, монашки живеалишта и црква. Хрељовата кула останала сведоштво за средновековната историја на ова духовно светилиште.
По големиот пожар во 1833 година следувала обемна обнова, во која учествувале повеќе градители. Меѓу нив биле Алекси Рилец, заслужен за значаен дел од манастирските крила, и Миленко од Радомирскиот крај, кој го изградил јужното крило.
Денешната главна манастирска црква „Рождество на Пресвета Богородица“ ја изградил првомајсторот Павел Иванович, од селото Кримин, во тогашната Сисаниска епархија, во јужниот македонски простор. Храмот бил подигнат меѓу 1834 и 1837 година, на местото на старата Хрељова црква. Името и потеклото на градителот се забележани во натпис во самиот храм. Црквата е изградена по светогорски образец, со пет куполи и два странични параклиси.
Богатиот живопис е дело на повеќе зографи. Меѓу нив се Захариј Зограф и Димитар Христов Зограф, како и Димитар и Симеон Молерови, претставници на банската зографска традиција. Нивните фрески ги исполнуваат храмот и надворешната галерија со библиски сцени, светителски ликови и духовни поуки. Во изработката на резбаниот иконостас учествувале Атанас Теладур од Самоков и Петар Гарка.
Рилскиот манастир со векови бил и книжевно средиште, во кое се создавале и се чувале ракописи, богослужбени книги и уметнички дела. Во 1983 година бил впишан на Листата на светското наследство на УНЕСКО, како споменик со исклучителна духовна, архитектонска и уметничка вредност.
Четворица светители – четири духовни светилници
Според народното предание, свети Јован Рилски, свети Прохор Пчињски, свети Јоаким Осоговски и свети Гаврил Лесновски се подвизувале заедно во Лесновската Гора. Потоа се разделиле за да го продолжат својот молитвен живот: Јован заминал на Рила, Прохор во Пчињскиот крај, Јоаким на Осогово, а Гаврил останал во Лесново.
Со нивните имиња се поврзани Рилскиот, Пчињскиот, Осоговскиот и Лесновскиот манастир — четири духовни светилници што со векови ги собираат верниците.
Нивната поврзаност се доживува како духовен крст, чии краци ги спојуваат верата, молитвата и заедничкото предание.
