Изградена во 1840 година, велешката соборна црква „Свети Пантелејмон“ претставува едно од најзначајните остварувања на македонскиот неимар Андреја Дамјанов. Храмот повеќе од еден и пол век е средиште на духовниот живот и нераскинлив дел од историската и културната слика на Велес.
На југозападниот крај на Велес, над Велешката Клисура и недалеку од брегот на Вардар, се издига соборниот храм „Свети Великомаченик Пантелејмон“. Монументален по својата архитектура, но близок до срцето на секој велешанец, храмот сведочи за верата, истрајноста и градителската умешност на македонскиот народ во XIX век.
Црквата била изградена во 1840 година, во времето на културното и духовното будење во Македонија. Нејзин градител бил прочуениот македонски неимар Андреја Дамјанов, роден во велешкото село Папрадиште, кој работел заедно со своите браќа и со својата мајсторска тајфа.
Во богатиот творечки опус на Дамјанов, храмот „Свети Пантелејмон“ зазема посебно место. Стручната јавност го вбројува меѓу неговите најценети дела, затоа што во него првпат целосно дошле до израз архитектонските идеи што подоцна ќе станат препознатлив белег на неговото градителство.
Монументален храм со единствен архитектонски израз
Црквата е замислена како пространа трикорабна базилика, но нејзиното внатрешно решение се разликува од вообичаените базиликални градби. Кон северната и јужната страна биле додадени простори што функционираат како затворени тремови, додека галериите поставени над внатрешниот простор му даваат посебна височина и монументалност.
Со површина од околу 810 квадратни метри, храмот претставувал исклучително смело и сложено градителско остварување за своето време. Каменот, дрвото, сводовите, столбовите и галериите се поврзани во единствена архитектонска целина во која се среќаваат традиционалното македонско црковно градителство и новите просторни решенија на XIX век.
Годината на изградбата е забележана на натписот под западната галерија, додека кај јужниот влез Андреја Дамјанов го оставил својот потпис како градител на црквата. Тоа е трајно сведоштво за неговото авторство и за гордоста со која големиот неимар гледал на ова свое дело.
Храмот не е значаен само по архитектурата. Неговата внатрешност, иконостасот, иконите и живописот ја збогатуваат духовната и уметничката вредност на градбата. Во нив се препознава работата на истакнати зографи и Свети Пантелејмон, Велес, Андреја Дамјанов, македонски цркви, црковна архитектура, македонско градителство, културно наследство, православие, велешани, Македонија
иконописци од XIX век, кои оставиле драгоцено сведоштво за развојот на македонската црковна уметност.
Андреја Дамјанов – великан на македонското градителство
Андреја Дамјанов потекнувал од познато мијачко градителско семејство. Во текот на својот живот изградил голем број цркви и други монументални објекти во Македонија и низ Балканот. Неговото дело оставило длабока трага во сакралната архитектура на XIX век.
Сепак, токму црквата „Свети Пантелејмон“ во Велес се смета за едно од делата преку кои Дамјанов се издигнал меѓу најголемите балкански градители на своето време. Во неа тој го обединил наследеното знаење на генерации македонски мајстори со сопствената творечка смелост и оригиналност.
Затоа овој храм не е само место за молитва. Тој е споменик на македонската градителска традиција и сведоштво за времето во кое црквата била средиште на духовниот, културниот и општествениот живот.
Свети Пантелејмон – заштитник на Велес и велешани
Свети великомаченик Пантелејмон во христијанската традиција се почитува како исцелител, лекар и заштитник на болните и на немоќните. Неговото име значи „семилостив“, а неговиот живот останал пример за милосрдие, пожртвуваност и непоколеблива вера.
За Велес и за велешани Свети Пантелејмон има особено значење. Тој се чествува како патрон и духовен заштитник на градот, како светител што ги чува граѓаните од болести, страдања и неволји. На неговиот празник храмот традиционално ги собира верниците, кои со молитва и благодарност му оддаваат почит на својот небесен покровител.
Во ликот на светецот и во монументалноста на храмот се соединуваат духовната и историската меморија на Велес. Генерации велешани во оваа црква се крштевале, венчавале, се молеле и барале утеха, оставајќи во нејзините ѕидови безброј лични и семејни спомени.
По повеќе од 180 години, црквата „Свети Пантелејмон“ продолжува достоинствено да стои над Велешката Клисура. Таа е жив храм, архитектонско ремек-дело и еден од највредните споменици на македонското духовно и културно наследство.
Делото на Андреја Дамјанов и почитта кон Свети Пантелејмон остануваат трајно вградени во идентитетот на Велес – град кој со гордост го чува својот храм и го слави својот небесен заштитник.
