Македонска Нација
Античка Македонија долго време била разгледувана низ призмата на грчките автори, кои за неа пишувале главно кога се судирала или се поврзувала со интересите на грчките градови-држави тврди американскиот историчар Јуџин Н. Борза.
Поради тоа, историјата на Македонија треба да се проучува како историја на посебна држава и народ со сопствен развој, а не само како додаток на историјата на грчкиот свет пишува Јуџин Н. Борза.
Јуџин Н. Борза (1935–2021) бил еминентен американски историчар, професор и еден од најзначајните светски истражувачи на историјата и археологијата на античка Македонија.
Во своето најпознато дело, американскиот историчар Јуџин Н. Борза го истражува патот на Македонија од недоволно познато балканско кралство до голема сила што под водство на Филип II и Александар Македонски го променила текот на светската историја.
Книгата „In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon“, односно „Во сенката на Олимп: Подемот на Македонија“, е објавена во 1990 година од угледниот Универзитетски печат на Принстон. Нејзин автор е Јуџин Н. Борза, американски професор и еден од најпознатите проучувачи на историјата и археологијата на античка Македонија.
Ова дело не претставува класична биографија на Александар Македонски. Неговите азиски походи во голема мера остануваат надвор од временската рамка на книгата. Борза настојува да објасни нешто што е неопходно за разбирање на Александар: како настанала, се развивала и се зацврстила државата што му овозможила да го започне својот голем поход.
Без Македонија на Филип II, не би можело да се разбере ниту делото на Александар.
Македонија надвор од сенката на грчката историографија
Насловот „Во сенката на Олимп“ има пошироко значење. Македонија географски се наоѓала северно од планината Олимп, но долго време останувала и во сенката на историографијата насочена претежно кон Атина, Спарта, Коринт и другите грчки градови-држави.
Античката историја најчесто била претставувана преку делата на грчките автори. Поради тоа, Македонија неретко била разгледувана само тогаш кога се вмешувала во работите на грчкиот свет.
Борза настојува да ја промени таквата перспектива. Тој ја проучува Македонија како посебен историски и политички простор, со сопствена географија, население, владетелска династија, државно уредување, стопанство и културен развој.
Авторот предупредува дека речиси сите зачувани книжевни извори за раната македонска историја потекнуваат од грчки автори. Тие често биле далечни набљудувачи, незаинтересирани за внатрешните состојби во Македонија, а понекогаш и политички непријатели на македонските владетели.
Поради тоа, нивните сведоштва не треба да се прифаќаат без критичка анализа.
Земјата како основа на македонската држава
Една од најголемите вредности на книгата е начинот на кој Борза ги поврзува историјата и географијата. Тој не ги набљудува историските настани одвоено од земјата во која се случувале.
Планините, речните долини, плодните рамнини, шумите, рудниците и пристапот до Егејското Море силно влијаеле врз развојот на Македонија. Природните богатства, особено дрвото и металите, имале големо економско и стратешко значење.
Јадрото на кралството се наоѓало во рамнината на Ематија, но македонските владетели постепено ги обединувале и соседните области. Проширувањето не било само освојување територии, туку долготраен процес на политичко поврзување на различни области и племенски заедници.
На тој начин се создавала државата што подоцна ќе прерасне во најсилната воена и политичка сила на Балканот.
Кои биле античките Македонци?
Едно од најпознатите поглавја во книгата е посветено на прашањето: „Кои биле Македонците?“
Борза внимателно ги анализира античките книжевни извори, археолошките наоди, имињата, материјалната култура и недоволно познатото прашање за македонскиот јазик.
Неговиот пристап е претпазлив. Тој признава дека доказите се ограничени и дека дел од прашањата не можат да добијат конечен одговор. Сепак, Борза нагласува дека античките Македонци се развивале како народ со сопствен и препознатлив идентитет.
Во описот на книгата се истакнува дека Македонците постепено преземале одредени елементи на грчката култура, но ја задржале својата посебна етничка припадност како балкански народ.
Тоа е значаен заклучок. Културното влијание не значи автоматски и етничка истоветност. Македонскиот двор можел да прифаќа грчки уметници, книжевници и обичаи, а Македонија истовремено да го задржува сопствениот политички поредок, традиции и идентитет.
Борза, меѓутоа, не се обидува античките Македонци едноставно да ги прогласи за предци на некоја современа нација. Неговата цел е античка Македонија да се проучува во нејзиното време, врз основа на достапните докази, а не според потребите на современата политика.
Македонското кралство и Аргеадите
Во книгата посебно внимание е посветено на македонската владетелска династија на Аргеадите. Борза ги разгледува преданијата за најраните македонски владетели, но предупредува дека сигурните историски податоци за првите кралеви се мошне ограничени.
Според него, Аминта I е првиот македонски крал за кого постојат посигурни историски податоци. Потоа следува разгледувањето на владеењето на Александар I, Пердика II, Архелај и наследниците на Аминта III.
Македонските владетели морале постојано да го чуваат кралството од надворешни напади, внатрешни поделби и династички судири. Македонија се наоѓала меѓу различни политички и воени сили: грчките градови на југ, Илирите на запад, Тракијците на исток и други балкански заедници на север.
Во такви услови се развила посебната македонска монархија. За разлика од грчките полиси, Македонија не била град-држава, туку територијално кралство предводено од наследен владетел.
Филип II – создавачот на големата сила
Централно место во завршниот дел од книгата зазема Филип II Македонски. Борза го прикажува како владетелот што наследил ослабено и поделено кралство, но успеал да го претвори во голема европска сила.
Филип ја преуредил војската, ја зацврстил централната власт, обезбедил пристап до рудниците и ги проширил границите. Тој ја користел дипломатијата, брачните врски, преговорите, воената сила и заканата со сила.
Неговата политика не била низа случајни походи, туку промислен процес на државно јакнење.
Со победата кај Херонеја во 338 година пред нашата ера, Филип ги поразил обединетите сили на Атина и Теба. Потоа ја наметнал Македонија како водечка сила над грчките градови и започнал подготовки за поход против Персиското Царство.
Филип бил убиен во 336 година пред нашата ера, но зад себе оставил обединето кралство, силна економија, искусни војсководци и најдобро организираната армија во тогашниот свет.
Александар го наследил подготвениот македонски државен и воен апарат
Александар Македонски го наследил престолот на приближно дваесетгодишна возраст. Неговиот талент, решителност и воена смелост биле исклучителни, но неговите победи не се појавиле од празнина.
Тој ја наследил државната и воената основа создадена од Филип II.
Македонската фаланга, коњаницата на придружниците, искусните заповедници, опсадната техника и планот за поход во Азија веќе биле дел од македонската сила. Александар ги употребил овие средства со дотогаш невидена брзина и храброст и ја однел македонската војска до Египет, Средна Азија и Индија.
Токму тука се наоѓа суштинската врска меѓу книгата на Борза и Александар Македонски. Делото не е првенствено раскажување за освојувањата на Александар, туку историја на земјата, народот и државата што ги овозможиле тие освојувања.
Александар излегол од Македонија, бил македонски крал и ја предводел македонската војска. Неговото дело не може правилно да се разбере доколку се оддели од македонската државна и воена традиција.
Историјата преку археологијата и материјалните докази
Борза не се потпира само врз старите текстови. Тој ги вклучува археологијата, топографијата, епиграфијата, нумизматиката и историјата на уметноста.
Археолошките откритија во Ајга, Пела и другите македонски центри овозможиле поцелосна слика за богатството, организацијата и културниот развој на кралството.
Материјалните остатоци покажуваат дека Македонија не била примитивна периферија што ненадејно се појавила во времето на Филип и Александар. Таа имала подолг внатрешен развој, сопствени центри на моќ и способност да прифаќа, приспособува и усовршува различни културни влијанија.
Борза се занимава и со кралските гробници во Ајга. Тој застапувал мислење дека познатата Гробница II не му припаѓала на Филип II, како што тврдат други истражувачи, туку на Филип III Аридеј и Евридика. Ова толкување и денес е предмет на научна расправа.
Трајното значење на делото
„Во сенката на Олимп“ е значајна затоа што ја извлекува Македонија од периферијата на античката историја. Наместо само додаток кон историјата на грчките градови, Македонија е претставена како држава со сопствен историски развој.
Борза не дава лесни одговори и отворено признава кога изворите не се доволни за сигурен заклучок. Токму таквата внимателност ја зголемува научната вредност на неговото дело.
Книгата покажува дека подемот на Македонија не бил ненадеен историски случај. Тој бил резултат на географската положба, природните богатства, долготрајното обединување на македонските области, зацврстувањето на кралската власт и реформите на Филип II.
Александар Македонски потоа ја презел таа сила и ја претворил во светска империја.
Затоа „Во сенката на Олимп“ останува едно од најзначајните современи дела за античка Македонија. Таа ја објаснува историската основа врз која се издигнал Александар Македонски и потсетува дека пред да стане светски освојувач, тој бил наследник на македонските кралеви и владетел на моќната Македонска Држава.
Книгата е достапна преку JSTOR – „In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon“, а податоци за авторот и неговата научна работа објавува и Археолошкиот институт на Америка
