Темко Попов до Деспот Баџовиќ
Темко Попов (1855–1929) бил македонски национален деец и просветен работник, кој во втората половина на XIX век се спротивставувал на туѓите пропаганди во Македонија и ја ширел македонската национална мисла.
Тој припаѓал на кругот македонски интелектуалци кои во политиката на српскиот државник Стојан Новаковиќ препознале можност за поддршка на македонските национални стремежи. Во еден период Попов соработувал со него, верувајќи дека преку таквата соработка може да се помогне во борбата за национална и духовна слобода на македонскиот народ.
Но, истовремено, Темко Попов се сретнал и со дејци чии намери кон Македонија не биле добронамерни. Наместо признавање на посебноста на македонскиот народ, тие се залагале за поделба на Македонија и за негово национално обезличување.
Меѓу нив бил и Деспот Баџовиќ, познат и како Баџовски. Иако по потекло Македонец, уште како дете потпаднал под влијание на Милош Милојевиќ и ги прифатил ставовите на српската национална пропаганда. Поради неговото дејствување, Темко Попов му упатил писмо во кое отворено го предупредил дека македонската национална свест веќе не може да биде задушена.
Во писмото од 1888 година Попов му пишува:
„Да не се лажеме, Деспоте. Националниот дух во Македонија дошол до таква положба што, дури и самиот Исус Христос да слезе од небото, не би можел да го убеди Македонецот дека е Бугарин или Србин, освен оние Македонци меѓу кои бугарската пропаганда веќе се вкоренила.
За да се увериш во тоа, треба да го земеш бугаризмот и внимателно да го разгледаш. Бугарската пропаганда се шири веќе дваесет години, колку што дејствува во Македонија. Таа започна во најмрачните времиња, кога грцизмот — сосема туѓа народност — се обидуваше да се вкорени во македонското срце.
Кога Македонците здогледаа зрак на словенството, му се фрлија во прегратка на бугаризмот, без да обрнат внимание на постојните разлики. Тргнаа по него затоа што се одделуваа од грцизмот.
Но што се случува сега, по дваесет години бугарски маки, труд и огромни парични вложувања? Се случува она, драг мој Деспоте, што е природно, но за Бугарите неочекувано: денес секој Македонец признава дека не е Бугарин и гласно ја исповеда својата народност, иако сè уште се служи со бугарски средства, бидејќи, се разбира, нема свои…“
Писмото претставува значајно сведоштво за развојот на македонската национална мисла во втората половина на XIX век. Од зборовите на Темко Попов јасно се гледа дека прифаќањето помош од туѓи просветни и црковни центри не значело и откажување од сопствениот национален идентитет.
Напротив, Попов сведочи дека по долгогодишното дејствување на странските пропаганди, меѓу Македонците сè погласно се изразувало сознанието дека тие не се ниту Бугари ниту Срби, туку посебен народ со сопствена татковина, историја и национално име.
Токму затоа ова писмо останува важен документ за македонската национална самосвест во XIX век и за отпорот против обидите Македонија да биде поделена, а нејзиниот народ национално обезличен.
Извор: Народна библиотека на Србија, Белград, фонд „Јован Хаџи Васиљевиќ“, П 413/III.
