Македонска Нација
Српски дипломатски документ од 13 август 1903 година сведочи дека востанието било претставено како самостојно дело на македонските востаници, без учество на бугарската држава и без насоченост против Србија
Во екот на Илинденското востание, од Софија кон Белград била испратена дипломатска телеграма која содржи значајно сведоштво за карактерот на македонското револуционерно движење.
Документот е составен на 13 август 1903 година, единаесет дена по почетокот на Илинденското востание и во време кога македонските востаници воделе жестоки борби против османлиската војска.
Телеграмата ја испратил српскиот дипломатски претставник во Софија, Бошко Чолак-Антиќ, до Министерството за надворешни работи на Кралството Србија во Белград.
Таа била испратена од Софија во 1 часот и 3 минути по полноќ, а била примена во Белград во 2 часот по полноќ.
Шангов барал да биде пропуштена муницијата
Во телеграмата се наведува дека Стојан Шангов, директор на софискиот весник „Вечерна пошта“, дошол во српското дипломатско претставништво со молба да биде пропуштена пратка со муниција.
Муницијата била испратена на негово име и била пријавена како хартија, но српските царински власти ја откриле и ја задржале во Белград. Шангов отворено признал дека таа била наменета за македонските востаници.
Во телеграмата пишува:
„Шангов, директор на ‘Вечерна пошта’, доаѓаше да моли да се пропушти муницијата, која е испратена на негова адреса под лажна декларација дека е хартија и која е задржана на белградската царинарница.“
Овој дел од документот покажува дека преку територијата на Србија се правел обид тајно да се пренесе оружје или муниција за востаниците во Македонија.
„Исклучиво дело на Македонците“
Најзначајниот дел од телеграмата е известувањето за објаснувањето што Шангов му го дал на српскиот дипломатски претставник:
„Признава дека е наменета за македонските востаници, но уверува дека овој сегашен покрет е целосен договор и исклучиво дело на Македонците, дека Бугарија нема удел во него, дека не е насочен против Србите и дека Србија нема интерес да го спречува.“
Со овие зборови било нагласено дека востанието е организирано и водено од самите Македонци, а не од бугарската држава. Истовремено, српските власти биле уверувани дека движењето не било насочено против српскиот народ и дека Србија немала причина да ја спречува помошта за востаниците.
Шангов најавил дека за случајот ќе му се обрати и на тогашниот српски министер за надворешни работи, Светозар Симиќ. Тој сакал молбата до дипломатското претставништво да ја упати и во името на Внатрешната организација – (ВМРО).
Документ од српската дипломатска архива
Телеграмата е значајна затоа што не потекнува од подоцнежно сеќавање или политичко толкување, туку претставува дипломатски запис создаден во самиот тек на востанието.
Особено е значајна употребата на јасните називи „Македонци“ и „македонски востаници“. Во документот востаниците не се претставени како дел од редовна војска на некоја соседна држава, туку како македонски сили што водат сопствена борба.
Сведоштво за самостојноста на македонското движење
Илинденското востание било врв на долгогодишната организирана борба против османлиската власт. Неговите цели биле политичко ослободување и автономија на Македонија, остварени преку силите на Внатрешната македонска револуционерна организација (ВМРО) и населението што ја поддржувало.
Токму поради тоа, овој архивски документ има значајно место меѓу изворите што сведочат за македонскиот карактер на Илинденското востание и за стремежот на македонскиот народ самостојно да се избори за својата слобода.
Архивска ознака:
Архив на Србија, Министерство за надворешни работи, Политичко одделение, 1903, Ф-VI, Д-IX, У/б, доверлив број 594
