Македонска Нација
Поделбата на Македонија во 1913 година не беше само територијален чин. Таа создаде услови македонското население да биде изложено на три паралелни државни проекти за асимилација, во кои училиштето, црквата, администрацијата, јазикот и демографските промени станаа средства за национално претопување.
Букурешкиот договор ги утврди новите граници меѓу победниците и поразените во Втората балканска војна. Но неговото историско значење е многу пошироко од текстот на дипломатскиот акт. Со повлекувањето на границите беше раскинат дотогаш поврзаниот економски, културен и семеен простор. Градови, села, пазари, црковни средишта и роднински врски се најдоа во различни држави. Македонското прашање, наместо да биде решено врз основа на политичкото право и самоопределувањето, беше претворено во прашање на контрола врз територијата и населението.
Од пропаганда до државна принуда
Српската, грчката и бугарската национална пропаганда во Македонија не започнаа во 1913 година. Тие дејствуваа уште во последните децении на Османлиското Царство преку цркви, училишта, учебници, стипендии, свештенство, вооружени чети и дипломатски мрежи. Секоја од соседните држави настојуваше македонското население да го прикаже како дел од сопствената нација и со тоа да обезбеди аргумент за идно територијално проширување.
Со други зборови, Букурешкиот договор ја претвори борбата за Македонија од натпревар на пропаганди во систем на државна асимилација.
Вардарска Македонија: „Јужна Србија“ и негирањето на посебноста
Во делот под српска власт, самото име Македонија било потиснувано, а територијата била именувана како „Јужна Србија“, а подоцна била вклучена во Вардарската бановина. Населението се третирало како српско, додека македонската јазична и национална посебност не била признаена. Српскиот јазик станал јазик на училиштата, судството и управата, а образовниот систем добил јасна асимилаторска функција: новите генерации требало да бидат воспитувани во српски национален дух.
Оваа политика не се сведувала само на промена на учебниците. Таа подразбирала отстранување или маргинализирање на неподобните учители и свештеници, контрола врз црковниот живот, притисок врз личните имиња и јавниот говор, полициски надзор и прогон на политичките противници. Меѓувоената аграрна реформа и колонизацијата дополнително служеле за зацврстување на државната контрола и за менување на сопственичките и демографските односи.
Целта била јасна: населението да не се развива како посебен македонски колектив, туку административно да биде прекатегоризирано и постепено претопено. Но токму судирот меѓу живото чувство на припадност и наметнатата државна ознака создавал отпор, илегални движења и трајна недоверба кон централната власт.
Егејска Македонија: хеленизација на просторот и населението
Во делот под грчка власт, националната хомогенизација се спроведувала преку јазични забрани, преименување и длабока демографска преобразба. Македонските говори биле потиснувани од училиштата, црквите и јавниот живот, а особено за време на режимот на Јоанис Метаксас, од 1936 година, нивната употреба била изложена на строга репресија, вклучително и во секојдневната комуникација.
Истовремено биле менувани личните и семејните имиња, како и илјадници македонски, турски и други топоними. Преименувањето не било обична административна постапка. Тоа било обид просторот да добие ново историско паметење: ако старото име исчезне од картата, со текот на времето требало да исчезне и сведоштвото за населението што го создало и го употребувало.
Најсилниот механизам била демографската промена. По грчко-бугарската конвенција за „доброволно“ иселување од 1919 година и задолжителната грчко-турска размена на населението од 1923 година, голем број муслимани и дел од македонското население ја напуштиле областа, додека стотици илјади православни бегалци од Мала Азија, Понт и Источна Тракија биле населени во грчкиот дел на Македонија. Така државата не го менувала само идентитетот на населението преку образованието и забраните, туку и самиот негов состав.
Симболичен доказ за противречностите на оваа политика е „Абецедарот“ од 1925 година — буквар подготвен за македонското население во Грција, отпечатен со латиница и заснован врз говорите од леринскиот крај. Тој никогаш не бил воведен во наставата. Неговото постоење, сепак, покажува дека населението со посебен јазик не можело целосно да биде негирано пред меѓународните институции, иако неговите права биле блокирани во практиката.
Пиринска Македонија: признавање, повлекување и бугаризација
Во пиринскиот дел, бугарската држава го третирала населението како бугарско и го вклучила во својот национален и образовен систем. И тука основниот образец бил негирањето на посебната македонска национална индивидуалност. Сепак, бугарската политика не била непроменлива. Во одделни периоди, особено по Втората светска војна и во контекст на приближувањето меѓу Југославија и Бугарија, краткотрајно било дозволено институционално признавање на македонската посебност и изучување на македонскиот јазик. По политичкиот судир меѓу Белград и Москва во 1948 година, тој курс бил напуштен, а бугарската државна политика повторно се вратила кон негирање на македонската нација како посебна историска и современа заедница.
Ова покажува дека асимилацијата не се спроведувала секогаш со исти методи и со еднаков интензитет. Но нејзината суштина останувала иста: државата го задржувала правото да одреди што е населението, без да му го признае правото самото да се именува.
Наследството на Букурешт
Последиците од 1913 година не останаа затворени во минатото. Границите ги разделија семејствата и регионите, различните образовни системи создадоа различни историски претстави, а децениското негирање остави трауми што и денес се чувствуваат во споровите за јазикот, историјата, малцинските права и културното наследство.
Сепак, фактот што македонскиот идентитет опстана покажува и нешто друго: државната моќ може да забрани име, да преименува село, да затвори училиште и да казнува поради употребата на јазикот, но не може лесно да ја избрише колективната меморија.
Македонскиот јазик и националната свест се одржаа преку семејството, народното творештво, револуционерната традиција, печатот, иселеништвото и постојаното настојување за политичко и културно признавање.
Поуката од 1913 година е дека неправедните граници не создаваат траен мир ако се придружени со негирање на луѓето. Мирот не се гради со молк, забрани и претопување, туку со признавање на правото на секој народ да го зачува и слободно да го развива својот идентитет.
