Александар Македонски
Планината натопена со крв во туѓата војна за Македонија
Во септември 1916 година, за време на Првата светска војна, врвовите на планината Ниџе станале место на една од најкрвавите битки на Македонскиот фронт. На Кајмакчалан се судриле српската и бугарската војска, а меѓу војниците на спротивставените страни имало и присилно мобилизирани Македонци. Додека големите сили ги остварувале своите воени и политички цели, македонската земја повторно била бојно поле, а македонскиот народ плаќал со животи, имот и страдање.
Кајмакчалан е највисокиот врв на планината Ниџе, висок над 2.500 метри. Неговата местоположба му давала исклучително стратегиско значење, бидејќи овозможувала контрола над правците кон Мариово, Битола и долината на Црна Река.
Во 1916 година оваа планина се наоѓала на средишниот дел од Македонскиот, односно Солунскиот фронт. Од југ настапувале силите на Антантата, составени од француски, британски, српски, руски и други единици, додека северниот дел од фронтот го бранеле бугарски, германски и австроунгарски сили.
По запирањето на бугарската офанзива кон Лерин и Воден, силите на Антантата започнале противофанзива. На српската војска ѝ била доверена задачата да ги заземе силно утврдените позиции на Кајмакчалан.
Тврдина на планинскиот врв
Бугарската војска изградила ровови, засолништа, бодликави жици и митралески позиции на голата и каменеста висорамнина. Поради силната одбрана, врвот бил нарекуван „Борисов град“, со намера да се прикаже како неосвоива планинска тврдина.
Српската војска, пак, го нарекувала Кајмакчалан „Капија на слободата“, гледајќи во неговото освојување можност за враќање на териториите што ги сметала за свои и за продолжување на напредувањето кон Битола.
Главниот товар на нападите го понела српската Дринска дивизија, додека во одбраната особено биле ангажирани единици на бугарската Трета балканска дивизија.
Борбите започнале во средината на септември 1916 година. Македонската енциклопедија го наведува периодот од 17 септември до 3 октомври, додека во други извори како почеток се среќава 12 септември. Разликата произлегува од тоа дали се сметаат првичните судири или главниот напад врз утврдените позиции.
Борби гради в гради
Поради стрмниот и отворен терен, напаѓачите биле изложени на силен митралески и артилериски оган. На големата надморска височина речиси и немало природно засолниште, а војниците напредувале преку камења, гранатирана земја и тела на загинати борци.
Артилериските напади го претвориле врвот во пуст предел. Во одредени моменти рововите на спротивставените страни биле толку блиску што се воделе борби со пушки, рачни бомби и бајонети.
На 25 септември српските сили успеале да навлезат во дел од утврдените позиции. Следниот ден бугарската војска извршила силен противнапад и повторно зазела дел од изгубените ровови. Во ноќта меѓу 26 и 27 септември се воделе особено жестоки борби гради в гради.
Врвот неколкупати преминувал од едни во други раце. Војниците биле истоштени, без доволно вода и изложени на студ, ветер и непрекинато гранатирање.
На 30 септември 1916 година српската војска започнала нов општ напад и конечно го освоила врвот. Борбите продолжиле и во наредните денови за околните позиции Сивиот Брег и Старковиот Заб. Нивното заземање на 3 октомври ги принудило бугарските сили да се повлечат кон Мариово и Црна Река.
Илјадници загинати и ранети
Битката била платена со огромен број човечки жртви. Податоците за загинатите и ранетите се разликуваат зависно од изворот и од тоа дали се однесуваат само на главната битка или на пошироките операции околу Кајмакчалан.
Според дел од податоците, само Дринската дивизија имала повеќе од 4.600 загинати, ранети и исчезнати. Бугарските единици, исто така, претрпеле тешки загуби – илјадници загинати и ранети, а некои чети биле сведени на само неколку десетици борци.
По жестокото артилериско гранатирање, на делови од врвот речиси не останала вегетација. Современиците запишале дека планината била прекриена со разурнати ровови, искршено оружје и тела на војници.
Воената победа на Кајмакчалан им овозможила на силите на Антантата да продолжат кон долината на Црна Река. По нови тешки судири, српските и француските единици во ноември 1916 година влегле во Битола. Сепак, фронтот не бил целосно пробиен и борбената линија се стабилизирала северно од градот.
Македонците меѓу туѓите фронтови
За Србија, Кајмакчалан станал симбол на враќањето по повлекувањето преку Албанија. Во бугарската историографија битката се претставува како пример за херојска одбрана на бугарските војници. Но од македонска гледна точка, таа има поинакво и многу потрагично значење.
Војната се водела на македонска земја, без постоење македонска држава која самостојно би одлучувала за својата судбина. Македонското население се нашло меѓу туѓи армии и спротивставени државни интереси.
Македонците биле мобилизирани и регрутирани од различни војски, користени како работна сила за копање ровови, изградба на патишта и пренесување воен материјал. Населението било изложено на реквизиции, глад, раселување и артилериско бомбардирање.
Трагедијата била уште поголема затоа што Македонци можеле да се најдат во униформите на спротивставените страни. Луѓе од ист народ, од соседни села, па дури и роднини, биле принудувани да се борат едни против други за интересите на државите што ја поделиле Македонија.
Нем сведок на македонската голгота
Денес Кајмакчалан е место на споменици, остатоци од ровови, гранати и воени позиции. Под земјата на Ниџе планина останале коските на илјадници војници од различни народи и армии. Меѓу нив има и Македонци чии имиња денес се заборавени, а нивната жртва често е присвојувана од туѓите национални историографии.
Битката на Кајмакчалан не треба да се памети само како воена победа на една и пораз на друга армија. За Македонија таа е потсетување на времето кога нејзината територија била претворена во бојно поле, нејзините градови и села биле разурнувани, а нејзините луѓе гинеле под туѓи знамиња.
Кајмакчалан останува нем сведок на една од најтрагичните страници од македонската историја – страница испишана со крвта на илјадници луѓе во војна во која големите сили се бореле за територии, додека Македонија повторно ја плаќала највисоката цена.
