На 31 август 1924 година, во месноста Лопово кај селото Сугарево, во Пиринскиот дел на Македонија, беше убиен Тодор Александров – еден од најистакнатите водачи на македонското револуционерно движење.
И по повеќе од еден век, прашањето кој го нарачал неговото убиство останува предмет на спротивставени толкувања.
Тодор Александров тргнал кон местото каде што требало да се одржи конгресот на Серскиот револуционерен округ на ВМРО. Со него патувале членот на Централниот комитет, генерал Александар Протогеров, и четникот Панзо Зафиров.
Во Мелничко ги пречекале војводите Динчо Вретенаров и Штерју Влахов, кои требало да ги одведат до местото на одржувањето на конгресот. За време на одморот во планината биле испукани смртоносните куршуми. Според најраспространетата верзија, непосредни извршители на убиството биле токму Вретенаров и Влахов.
Убиството се случило во еден од најсложените периоди во историјата на македонското револуционерно движење. Само неколку месеци претходно, во мај 1924 година, претставници на ВМРО, македонските федералисти и Коминтерната постигнале договор познат како Мајски манифест.
Со него се повикувало на обединување на македонските револуционерни сили и на борба за ослободување и обединување на поделена Македонија. Таквата определба предизвикала силни реакции кај владите во Софија, Белград и Атина, но и длабоки судири во самото македонско движење.
Под силен политички притисок, Тодор Александров и Александар Протогеров подоцна јавно се откажале од своите потписи. Меѓутоа, факсимилот од Манифестот веќе бил објавен, поради што Александров се нашол во исклучително тешка положба. Само еден месец подоцна бил ликвидиран.
Кој го нарачал убиството?
Иако имињата на непосредните извршители се познати, целосен и неспорен одговор за вистинскиот нарачател никогаш не бил утврден.
Во историските извори и истражувања се појавуваат повеќе верзии. Одговорноста се поврзува со групата околу Алеко Василев – Пашата и полковникот Георги Атанасов, со противниците на Александров во самата Организација, со бугарските воено-политички кругови, но и со пошироките судири предизвикани од Мајскиот манифест. Постојат и тези за вмешаност на генерал Александар Протогеров, иако прашањето останува отворено и спорно.
По убиството следувала сурова внатрешна пресметка во ВМРО. Под водство на Иван Михајлов биле ликвидирани повеќе луѓе обвинети дека учествувале во заговорот. Наместо да донесе целосна вистина, одмаздата отворила нов круг братоубиствени судири, кои оставиле тешки последици врз македонското револуционерно движење.
Живот посветен на револуционерната борба
Тодор Александров бил роден на 4 март 1881 година во Ново Село, Штипско. Во редовите на Македонската револуционерна организација влегол во 1898 година. Работел како учител и бил раководител на повеќе месни комитети, секретар на четата на Мише Развигоров, окружен војвода на Скопскиот револуционерен округ и член на Централниот комитет.
По Првата светска војна бил еден од главните обновувачи и водачи на ВМРО. Под негово раководство Организацијата повторно изградила широка мрежа и ја продолжила борбата против поделбата на Македонија и режимите што го прогонувале македонското население.
Убиството на Тодор Александров не било само отстранување на еден револуционерен водач. Тоа било удар врз единството на македонското ослободително движење и почеток на уште подлабоки поделби во ВМРО.
Куршумите во Пирин ја прекинале животната борба на Тодор Александров, но не успеале да го избришат неговото име од македонската историја. Повеќе од еден век подоцна, тајната за нарачателите останува нерасветлена, како трајно сведоштво за туѓите интереси, внатрешните предавства и високата цена што Македонија ја плаќала поради неединството.
Тодор Александров имал една јасна и непоколеблива идеја – автономна Македонија со главен град Солун. Тој истакнувал дека македонскиот народ нема да прифати да биде владеан од Србија, Грција или Бугарија. Тодор Александров сметал дека само вооружената борба може да им го донесе на Македонците она што го посакувале – слободна и автономна Македонија.
Нека му е вечна слава на војводата Тодор Александров! Неговото дело и неговиот аманет ги носат во своите срца многу генерации Македонци низ целиот свет.
