Гордана Димовска
Во време кога социјалните мрежи ја претворија информацијата во борба за кликови и внимание, сè потешко е да се разграничи вистината од манипулацијата, полувистината и лагата.
Тоа сè почесто се случува на социјалните мрежи, каде што се наведуваат линкови за да ја видите целосната објава или ќе прочитате: „Информацијата е во коментар“. Така, во денешно време сè потешко е целата информација да се најде на едно место, освен во печатените медиуми, весниците и веб-порталите.
Постојат неколку клучни причини зошто насловите можат да нè доведат во заблуда.
Вадење од контекст: Насловот може да пренесе само една реченица или изјава, целосно игнорирајќи ги околностите во кои таа е кажана.
Сензационализам и емоционална манипулација: Се користат силни и драматични зборови, како „Шокантно“, „Катастрофа“ или „Нема да верувате“, за да се предизвика љубопитност, страв или лутина.
Претерано поедноставување: Сложени научни, политички или економски теми често се сведуваат на една реченица која може да ја искриви реалната слика.
Несовпаѓање со текстот: Понекогаш насловот тврди едно, а кога ќе го прочитате целиот текст, сфаќате дека реалноста е сосема поинаква или многу помалку драматична.
Затоа, секогаш е добра практика да го прочитате целиот текст пред да донесете заклучок или да ја споделите веста со други.
Социјалните мрежи и борбата за внимание
Социјалните мрежи имаат огромно, речиси пресудно влијание врз создавањето погрешни и сензационалистички наслови, бидејќи целосно го променија начинот на кој медиумите стигнуваат до публиката и заработуваат.
Економија на внимание – кликбејт модел: Медиумите денес во голема мера зависат од онлајн рекламирањето. Повеќе кликови значат повеќе прегледи, а тоа носи поголеми приходи. Бидејќи социјалните мрежи се преплавени со содржини, насловот треба да биде доволно привлечен за корисникот да престане да „скрола“ и да кликне.
Алгоритми кои ги наградуваат емоциите: Социјалните мрежи им даваат поголема видливост на содржините кои предизвикуваат реакции – лајкови, коментари и споделувања. Содржините што предизвикуваат силни емоции, особено бес, страв, лутина или морално незадоволство, често се шират многу брзо. Медиумите го знаат тоа и неретко создаваат наслови насочени токму кон овие емоции.
Читање само на насловите: Голем дел од корисниците на социјалните мрежи воопшто не го отвораат линкот за да го прочитаат текстот. Тие ја споделуваат веста и коментираат само врз основа на насловот. Така може да се создаде бран од дезинформации, во кој погрешниот или манипулативен наслов станува „апсолутна вистина“ за илјадници луѓе.
Брзина пред точност: На социјалните мрежи често е најважно да се биде прв. Во трката веста да се објави пред конкуренцијата, понекогаш фактите не се проверуваат доволно, а се објавуваат бомбастични наслови кои подоцна може да се покажат како неточни.
Накратко, социјалните мрежи ги принудија медиумите да се борат за нашето внимание, а во таа борба точноста и објективноста понекогаш се жртвуваат за сензационализам.
Вистината сепак излегува на виделина
И покрај бомбастичните наслови, вистината порано или подоцна излегува на виделина. Критичкото размислување и проверката на фактите се клучни во време на сензационализам и брзо ширење на информациите.
За да не паднете во замката на лажните вести и дезинформациите, добро е да се придржувате до неколку едноставни правила:
Прочитајте повеќе од насловот. Честопати самиот текст го демантира или значително го ублажува она што е напишано во насловот.
Проверете го изворот. Обрнете внимание кој ја објавува веста. Дали станува збор за медиум со јасно наведени автори и импресум или за анонимен портал или профил на социјалните мрежи?
Побарајте ја истата информација и на други места. Ако веста е вистинита и важна, најчесто ќе ја пренесат и други релевантни медиуми.
Внимавајте на емоциите. Ако некој наслов кај вас предизвикува нагла лутина, страв или шок, тоа може да биде знак дека некој се обидува да манипулира со вашите емоции.
Меѓу вистината и лагата
„Меѓу вистината и лагата“ постои простор во кој најчесто се кријат манипулациите, полувистините и намерно изоставениот контекст. Лажните вести не мора секогаш да бидат целосно измислени. Честопати земаат зрно вистина и го ставаат во погрешна рамка за да звучат поубедливо.
Во таа „сива зона“ меѓу вистината и лагата најчесто се користат неколку тактики.
Извадок од контекст: Зборовите на политичар, научник или друга јавна личност се пренесуваат точно, но се отстрануваат околностите или речениците пред и по изјавата, со што целосно може да се промени нејзината смисла.
Стари вести претставени како нови: Точни информации и реални настани од пред неколку години се рециклираат и се прикажуваат како да се случуваат „сега“, со цел да се предизвика паника, револт или едноставно да се пополни медиумскиот простор.
Пристрасна селекција: Се објавуваат само оние факти и бројки кои поддржуваат одредена теза, додека доказите што не се вклопуваат во неа се премолчуваат.
Шпекулација претставена како факт: Насловите кои почнуваат со „Се зборува дека…“, „Скандалозно откритие…“ или завршуваат со прашалник понекогаш служат за ширење непроверени информации без јасно преземање одговорност за кажаното.
За да препознаеме нешто како лага, мора да имаме стандард за тоа што е вистина. Од друга страна, вистината честопати станува уште појасна откако ќе се разоткријат лагите што ја опкружуваат.
Луѓето имаат способност да ја опишуваат реалноста, но и да ја моделираат или сокриваат за лична корист или заштита. Социјалниот живот е постојан баланс меѓу вистината и лагата. Како што споменавме, во реалниот свет, особено во политиката и медиумите, тие ретко се појавуваат во сосема чиста форма.
Највпечатливите лаги честопати се составени од парчиња вистина.
Од филозофски аспект, додека некои мислители ги гледаат вистината и лагата како дел од ист дуализам, како светлината и темнината, во практиката и етиката тие мора јасно да се разликуваат за општеството да може да функционира врз основа на доверба, одговорност и правда.
Ќе завршам со мислата на Фјодор Достоевски:
„Најважно од сè е да не се лажете самите себеси. Човекот кој лаже самиот себе и верува во сопствената лага, доаѓа до точка каде што не може да ја препознае вистината ниту во себе, ниту околу себе.“
