Свекрва
Во 1845 година, во Венеција, јеромонахот Атанас Македонец го објавил „Пресказание на Голем Александр“. Особено значење има неговиот предговор, во кој Македонија ја нарекува своја „патрида“, а за Александар пишува како за човек „од истата земја“. Овој запис од XIX век претставува значајно сведоштво за присуството на Александар Македонски во книжевната и културната меморија во Македонија.
Приказната за Александар Македонски не завршила со античкиот свет. Со векови таа патувала низ различни земји, јазици и култури, претворајќи го историскиот владетел во еден од најпознатите книжевни јунаци на средновековието.
Од различните редакции на Романот за Александар, познат како „Александрида“, произлегле бројни преводи, преработки и народни преданија. Историските настани во нив се испреплетувале со легенди, чуда, пророштва и фантастични патувања.
Но за македонската книжевна историја особено значајна трага се појавува многу подоцна – во средината на XIX век.
Атанас Македонец и книгата од 1845 година
Во 1845 година, јеромонахот Атанас Македонец во Венеција ја објавил книгата „Пресказание на Голем Александр“.
Текстот е запишан на македонски народен говор во првата половина на XIX век.
Содржината се темели врз традицијата на приказните и претскажувањата поврзани со Александар.
Во него тој пишува:
„И шчом ова ракописмо јет претсказание на Голем Александр и чинит мноугу голем збор за негојата мноугу милослива патрида Македониа, јас слуга на Христа од истата земја, со тој големиот човек, сторив ниет, со помож на сфети Дух, да го правам терџуме и на јазиците што се зборуваат на мојата патрида и коуку можам да го чинам за да се разберува во нашата земја.“
Овие неколку редови заслужуваат особено внимание.
„Мојата патрида Македониа“
Атанас Македонец употребува израз кој тешко може да остане незабележан: „мојата патрида“.
А веднаш претходно ја именува таа патрида: „Македониа“.
Со други зборови, Македонија за него е татковината.
Но уште поинтересно е продолжението. Пишувајќи за Александар, Атанас Македонец за себе вели: „јас слуга на Христа од истата земја, со тој големиот човек“.
Тоа е запишано во 1845 година.
Токму затоа овој документ е значаен. Не станува збор за современа политичка или историска интерпретација на неговите зборови. Пред нас е текст од XIX век и неговиот автор самиот ги употребува поимите „Македониа“, „мојата патрида“ и „нашата земја“.
Истовремено, Александар го определува како човек од истата земја од која доаѓа и самиот автор.
„Да се разберува во нашата земја“
Не помалку значајно е објаснувањето зошто Атанас Македонец се зафатил со книгата.
Тој вели дека решил да ја преведе: „…на јазиците што се зборуваат на мојата патрида… за да се разберува во нашата земја.“
Во оваа реченица повторно се среќаваат три важни поими: јазик, патрида и земја.
Авторот не пишува за некаков апстрактен географски простор. Тој зборува за својата патрида, за луѓето што живеат во неа и за јазикот што треба да им овозможи да го разберат текстот.
Токму затоа „Пресказание на Голем Александр“ е интересно не само како книжевна преработка на старата Александрова традиција, туку и како сведоштво за културната средина во која живеел неговиот автор.
Изгубените македонски ракописи
Истражувањето дополнително го усложнува судбината на македонското ракописно наследство.
Низ вековите многу ракописи исчезнале, биле уништени или биле однесени од Македонија. Значаен дел од книжевното наследство создавано или чувано на македонскиот простор денес се наоѓа во странски библиотеки, архиви, музеи и манастирски збирки.
Затоа останува отворена можноста меѓу недоволно истражените фондови еден ден да се појави нов документ што ќе фрли дополнителна светлина врз ширењето на „Александрида“ во Македонија.
Историјата познава многу случаи кога ракописи сметани за изгубени биле откривани по векови.
Но додека тоа не се случи, најсилниот пристап е да се тргнува од она што веќе го имаме.
А документот од 1845 година зборува мошне јасно.
Од Александар до Атанас Македонец
Поминале повеќе од две илјади години од времето на Александар до времето на Атанас Македонец.
Се менувале царства, граници, држави, јазици и писма.
Но во 1845 година, во една книга отпечатена во Венеција, повторно се среќаваат Александар и Македонија.
И тоа не преку зборовите на современ автор, туку преку зборовите на човек кој живеел во XIX век:
„…негојата мноугу милослива патрида Македониа, јас слуга на Христа од истата земја, со тој големиот човек…“
Во тие зборови се наоѓа суштината на документот.
Атанас Македонец ја нарекува Македонија своја патрида. Себеси се определува како човек од истата земја со Александар. А книгата сака да ја направи разбирлива за луѓето во „нашата земја“.
Не е потребно на документот да му припишуваме нешто што во него не пишува.
Доволно е внимателно да го прочитаме она што Атанас Македонец самиот го оставил запишано.
А неговите зборови, по повеќе од 180 години, сè уште стојат:
„мојата патрида Македониа“.
