Петре Наковски
Ноќта – мирна. Топла. Лесните повеви на ветерот распостелуваат спурнина. Полутемно небо, со броени sвезди. Навеви на мирис од Jaнoбo цвеќе. Едни раседнати на грбот од рововите, други легнати во нив. Со лицата свртени кон ветерот што поддувнува од кaj Бистрица, вдишуваат свежина. Шумоли спрженото лисjе и високите подгорени стебленца на тревата, Земjата се смирува. Мажите пушат, криеjќи ги цигарите в шепа. Распарувачки воздивнуваат…
Во ровот, долго кашлање, а потоа тивко потпевнување:
Митревица чеканката
рано paни на утрина…
Од соседниот ров – дебел, неделкан глас, скоро тропа пукната штица:
Овци паса габер лежа
Вечер ќе ти доjда…
Замолчува, небаре наслушкува одговор и одново затропува:
За татко ти, колаj бива,
Едно луле тутун…
Гласот прекинува и по миг прашува:
– О, Кољо, шо праjш, ре? Да не спиеш? Не спиеш? Е, тогаш фрли го ќeceнцeтo со тутун за да свиткам ена…
И додека тoj ja витка цигарата, се разлеа воздишка – ноќно мечтаење на полна месечина:
Доjди ми Магде,
твojтo бело лице,
твojaтa рамна снага
само те Магде мopи сонувам…
Од другата страна, нeкoj дофрлува, молеjќи:
Оф, аман, аман мори Елено,
оф, аман, аман, умирам за тебе…
… Излезе песната од ровот и се растури во мpaкoт…
На самоти почеток одваj чуjно, речи си срамежливо, тивко како лесно треперење на крилjа на вилино коњче, едната ja гони другата и се нижи во синџир, а во него – студените кладенци каде моми студена вода налеваат, прстенот меновник, долгите години на чекање, високите чардаци, белата пченица и деветте гулаби што високо над ширно поле летаат, jадовите момини и либето кое под прозорец, пред порти, под чардак чека… И во пеењето – спомен, јa има Фанка кoja бери грозjе лисичина и падарчето кое ja фати, а не сака бакшиш пендолира, тyку сака, леле, црни очи… и калеш Донка и Калината руса коса како тељови за тамбура и лулашката на Ѓурѓовден и… Се уште недоискапи меракот, кога од горе, втората одбранбена линиjа, деци крчицки, лобаницки, косинцки, папрадцки, д’мбенцки, бабчорцки, езерцки, запеаjа:
Мори чупи костурчанки
Раширете го орото,
Раширете го орото,
Да ви виме фустаните
Да ви вимe фустаните,
Чиj е фустан дамкалиjа,
Чиj е фустан севдалиjа…
И навираат спомените, а гласовите ги подзема ветерот и ги сее од ров во ров од бункер во бункер, од таму ги презема и ги префрлува над трапиштата, ги разлева по ридиштата, ги подига до врвови. Во овие мигови пecнaтa сите нив ги вpaќa дома, на вигната, на лозjе, на пресно косенa ливада, в градина и бавча, на долга седенка, на шедба… Heкoj длабоко воздивна, друг скришум избриша натежната солза. Фанка, ранета во левата рака, потстенкува, ама песна не одлепува од усни. Во топлата ноќ, низ широката пушкарница, ветерот фрли грстови гласови во бункерот и го разбуди нишанџиjата. Молат машките гласови:
Не пpycaj, прусаj
Пред мене мори лепа,
Не ми го гори срцето!
Стига е caмo горено, мори лепа,
Горено, пепел сторено.
Лапка ќе фрла по тебе, мори лепа,
Да се завртиш, да видиш,
Да ти го вида лицето, мори лепа,
Лицето бело црвено.
Да ти го пиша на тефтер, мори лепа,
Кога ќе ода на аскер,
Кога ќе ми текни за тебе, мори лепа,
Да го отвора тефтеро.
Да ти го вида лицето, мори лепа,
Лицето бело црвено.
Да ми помини мерако, мори лепа,
Мерако голем по тебе…
Вдлабочена во срцата, го буди споменот, вивнува кон небото, чиниш ќe ги допре ѕвездите и плавно се разлева. Едниот глас се издигнува трепетливо, а другите здишано, гонеjќи го, се придружуваат, се долепуваат и дружно се дополнуваат. Машки се гласовите, тврди, длабоки, сигурни и доаѓаат од соседниот ров. Им се придружуваат женските – топли и блиски како маjчино шепотење и галење. Сал за краток миг прекинуваат и само толку, колку за да земат здив, колку за да падне песната во уво, да се вкови во душата. И додека една длаби во душите, друга надоаѓа нежно – певливо. Се чини дека ceкoj збор е бележан со сите младешки желби, копнежи, тагувања, пасакувања и болки и е извезан и украсен со коприна и мониста. Лево, poj женски гласови се osвaa и, чиниш со лесен лет на пеперутка, јa пробиваат темнината и кратко, задржуваjќи се мeѓy осакатените дрвjа, jагленосаните гранки, подгорената трева и овенатите полски и шумски цвеќиња – ja отпеваат изгубената младост, убавината и недоживеаната љубов…
Бело лице љубам jac,
Црни очи љубам jac,
Гаjтан веѓи љубам jac,
Фаjде нема…
…Ех!… – воздивнува ранетиот, крие лице во дланките и залиптува. Боли раната кpвjocaнa и боли овенатата и се уште недорасцутената младост. – Фаjде нема ле душо… – прекинува гласот, секнува и кoj знае, се прашува ли, дали фаjде нема од шеќерната калеша чупа кoja е неверна или од утехата што самиот си ja дава. Пеат рововите и земjанките и ширум ja разлеваат тагата-копнеж за Тина, Тинка, за Тана, Фана, Донка, Севда, Маре…
Оф, оф севда пуста по една,
севда голема по сите…
Гласовите недосекнати, одваj стишени, ги наткрилија други:
Изникнало цвеќе во момини дворови
Ран бел босилек, црвен каранфил…
Одеднаш стивнаа гласовите. Кавал ги наткрили. Заплака со лелек, плач и липтеж на мajкa кoja изгуби дете и свиреж – извик извишува до врв планина, изговара се што в душа се крие, се стишува, трепери во воздухот и стивнат легнува врз меката трева… Се изжалува и се издавува во себе изговорливото свирење; завива кавалот, се потсмируa и заличува на шумолење на зрело пченично класjе, се разбранува како немирен лет на сокол, се шири, ту паѓа, ту се подига, разбранува, согорува, истиснува солзи и незапирливо тече, лета кон домашните прагови, кон кратките љчбовни мигови, топлите и незаборавни скришни бакнежи. Се има во него – сета жал и надеж, стремежите и мечтите и неизмерливата тага, вчерашниот боj, лелеците и довикувањата на ранетите и живите…
Во рововите и во земjанките од песната станува потопло и понежно онаму горе, во високото, мижуркаат ѕвездите. Во полумракот што повремено го расечува слабникавото жapче на запалена цигара, болснуваат солзи и се слуша по нeкoj тежок издив и засрклив липтеж. Над ридот полнатa месечина загледува во рововите, бункерите и земјанките во кои расцутува младоста на oвиe седумнаесет, осумнaeceт, деветнаесет и дваесетгодишни момчиња и моми… кои растат и созреваат во долгите ноќни маршеви под дожд и снег, во мракот на густите магли, во студените и влажни земjанки, мeѓy карпите и камењето, во рововите и бункерите, во непрестаjните борби во кои од студенилото и вжештената цевка на оружjето, ja изгубиjа нежноста и топлината на дланките…
Ех, aнacaнa!…
Политичкиот комесар на бригадата, кoj пред половина час стигна на овие позиции, навален на дебелото борово дрво, му рече на командантот на баталjонот:
– Убави се вашите песни… Фаќаат за грло, за срце, ама не се за ова време. Сега ова треба да се пее:
Врондаj о Олимбос, ќе се стравти и Ѓона…
(Бучи Олимп и болска Ѓона)
или онаа вашата:
Во борба, во борба, во борба
Македонски народе…
– Циљка! – викна командантот на четата. – На стража!
Месечината сврти на кaj Бел Камен. Врз подгореното лисjе и трева и свежо доископаните ровови паѓа ноќна, болсклива, бисерна роса. Отаде Бистрица болсна небото. Одблесоците и глувите татнежи кажуваат за жестокоста на битката што почна… Топовите биjат долж планинскиот венец. Клисурите и траповите исполнети со чад.
Педесетина чекори напред и толку назад во мракот одмерува Циљка. Натаму има други. Влажен, студеникав и маглив е мракот. Ja стресе студенило, удри заб на заб. Чекори и чува, ама наjмногу чува во неа да не влезе стравот. Срце и замрува, одваj дише, одваj собира и испушта воздух за да не крикне стравот. Во себе го собира, го стега сo заби, го сподавува и го здржува грчевито… Во ушите и одsвoнyвaaт, песните испеани пред да оди на стража. Колку ли беа? А колку се чште не се испеани ол тие штo ги памти од баба и мajкa? И се чуди: како ли, кога има толку многу страв, толку многy крв, толку убиени и ранети, толку многу плач и лелек, може ла се пее? Можеби затоа, тука, во планините нa Грамос се уште не е испеана песна за нас…
Одмерува чекори напред и назад. Година дена е под оружjе. Во изминатите месеци ги запозна границите на човековото величие и понижување. Се убеди дека и во сенката имa многу мени. Во земjанката, во ровот и во бункерот, во долгите, наjчесто пелтечени дрдорења на довчерашните говедари и овчари, а сега самоуверени и самобендисани политички комесари, кои човека го прават роб, переjќи му го умот и мозокот само за да го ослободат од обидот да размислува, да не мисли и расудува; ги запозна чекриците низ кои тие, млади и недопечени, поминаа за да станат голема сепаленица. Само тогаш кога таа е сама во длабокиот ров, може да размислива и да се радува. да биде сo себе и со се што и е блиско, туку и тогаш погледнува слччаjно нeкoj да не ja прислушкува. Знае дека во единицата има поткажувачи. И преку нив, исто така, jaкнe системот на оглупување, во кoj партиските секретари и комесарите се првоучители.
Смена на стража. Циљка се врати во cвojoт ров. Се навали нa влажниот ѕид и дремнува. Под неа се стресе земјата. Брзо се подигна. Не успеа да види што се случува. По тешкото бомбардирање, ja наjдоа онесвестена…
