Од древните јазични слоеви, преку делото на светите браќа Кирил и Методиј, до Охридската книжевна школа, македонскиот јазик останува еден од најсилните белези на македонската духовна, културна и историска посебност.
Еден од најсилните фактори што низ вековите ги поврзувал народите на Македонскиот Полуостров, покрај христијанството, бил јазикот. Во просторот меѓу Дунав на север, Егејското Море на југ, Црното Море на исток и Јадранското Море на запад, македонскиот јазик, според авторот Ристо Стефов, претставувал темел врз кој подоцна се развиле јазиците од таканареченото словенско семејство.
Авторот ја застапува тезата дека македонскиот јазик е еден од најстарите јазични слоеви во Европа и дека неговите корени се поврзуваат со древниот пелазгиски, односно хомерски јазичен свет. Според него, Македонија никогаш не била покриена со леднички мраз, а движењата на населението од југ кон север по топењето на ледниците придонеле луѓето да ги носат своите јазици кон северните предели.
Во таа смисла, Стефов посочува на врската меѓу македонскиот јазик и словенските јазици, но и на сличностите во топонимијата во Македонија и во голем дел од Источна Европа. Според него, македонската култура, заедно со христијанството, одиграла голема улога во духовното и писменото оформување на Источна Европа, сè до Сибир.
Јазикот на обичниот македонски народ
Официјалната историографија долго време тврдеше дека античките Македонци зборувале грчки. Стефов, пак, потсетува дека зборот „грчки“ е подоцнежна латинска и модерна конструкција и дека во античкиот период состојбата била многу посложена.
Според него, дел од образованите луѓе во античка Македонија, како дипломати, дворски службеници и луѓе од администрацијата, можеле да го користат атичкиот јазик како јазик на комуникација, но тоа не значи дека тој бил мајчин јазик на обичниот македонски народ. Напротив, мнозинството Македонци зборувале свој народен јазик, кој официјалната историја често го именува како „друг јазик“.
Како важен пример се наведува сведоштвото дека Александар Македонски, кога се нашол во опасност, ги повикал своите лични чувари на јазик што бил разбирлив за нив. За Стефов, токму овој податок покажува дека меѓу Македонците постоел посебен јазик, различен од јазикот на тогашната дипломатија и администрација.
Македонија како лулка на словенската писменост
Македонија со векови се препознава како еден од најзначајните центри на словенската писменост. Со подемот на христијанството, потребата Божјото слово да биде разбирливо за обичниот народ станала пресудна. Токму затоа христијанските мисионери почнале да ги запишуваат и уредуваат локалните јазици, да создаваат писмена традиција и да го образуваат народот да чита и пишува.
Во Европа во тоа време доминирале неколку писмени традиции, меѓу кои арамејската, коине и латинската. Но многу локални јазици имале побогат гласовен систем од можностите што ги нуделе постојните писма. Затоа било потребно создавање и усовршување на писмо што ќе може да ги изрази тие гласови.
За Македонците, тој историски процес кулминирал со делото на светите браќа Кирил и Методиј и нивните ученици. Нивната мисија не била само верска, туку и културна, просветителска и цивилизациска. Преку нивното дело, македонскиот јазичен простор станал основа за ширење на писменоста меѓу словенските народи.
Особено значајна улога имала Охридската книжевна школа, која се смета за еден од најголемите духовни и просветни центри во Европа. Од Охрид се ширеле писменоста, книжевноста, богослужбата и образованието кон голем дел од Источна Европа. Јазикот што се користел во црковната литургија, заснован врз солунскиот македонски говор, подоцна станал познат како црковнословенски јазик.
Тој јазик, според Стефов, претставува јасен доказ за длабоката улога на Македонија во создавањето и ширењето на словенската писменост.
Коине, латинскиот и другите јазици
Македонскиот Полуостров низ историјата бил повеќејазичен простор. На него се зборувале коине, латински, турски, влашки, албански, ромски и други јазици. Но, според авторот, тие јазици биле донесени однадвор и не го менуваат фактот дека мнозинството од народот го зборувало својот македонски јазик.
Коине јазикот бил кодифициран во Александрија, во Египет, за време на македонската Птоломејска династија. Тој се користел во поширокиот простор на македонските кралства во Европа, Азија и Африка, но главно како јазик на администрацијата, трговијата и официјалната комуникација. Тоа, според Стефов, не значи дека бил јазик на обичниот народ.
Како „македонскиот“ станал „словенски“?
Едно од клучните прашања што ги отвора авторот е: како македонскиот јазик, според неговото толкување, почнал да се именува како „словенски“?
Стефов смета дека официјалната историја не дала доволно објаснување за етимологијата на зборот „Словен“. Според него, зборот „Словен“ е поврзан со зборот „слово“, што на македонски значи „збор“. Во неговото толкување, кога луѓето од времето на Јустинијан ги опишувале племињата северно од Дунав, тие ги препознавале како луѓе „од исто слово“, односно луѓе што зборувале ист или сроден јазик.
Подоцна, со христијанизацијата, тие народи станале познати како православни. Во таа смисла, јазикот, верата и писменоста се испреплетиле во еден поширок духовен и културен простор.
Јазикот како судбина
Стефов раскажува и една емотивна случка од Виена. Еден Македонец со сопругата седнал во кафуле во делот што го нарекол „балкански дел“ на градот. На неговата маса седнале луѓе што најнапред се претставиле како дојдени од Бугарија и од Грција. Разговорот се водел на англиски јазик. Но кога Македонецот ѝ се обратил на сопругата на македонски, сите почнале да се смеат. На прашањето зошто се смеат, одговориле дека и тие се Македонци.
Оваа случка, колку и да изгледа едноставна, открива длабока историска вистина. Македонскиот народ, распрснат низ различни држави, често бил принуден да живее под различни имиња, различни политички системи и различни историски притисоци. Но јазикот останал жива врска, препознавање и сведоштво за заедничкото потекло.
Затоа македонскиот јазик не е само средство за комуникација. Тој е паметење, културен код, духовна нишка и сведоштво за историскиот континуитет на Македонија. Низ него се пренесувале верата, песната, преданието, писменоста и народната мудрост.
Токму затоа, македонскиот јазик не може и не смее да се гледа само како лингвистичка категорија. Тој е дел од македонската судбина, дел од македонската историја и еден од најсилните столбови на македонскиот идентитет.
Ристо СТЕФОВ
Превземено од: ПОВОД Списание за литература, култура, историја и општествени прашања-Австралија