Македонска Нација
На 10 август 1913 година, по Втората балканска војна, без гласот на Македонците и без нивни претставници на преговарачката маса, во Букурешт била исцртана новата политичка карта на Балканот.
Букурешкиот договор претставува еден од најтешките настани во поновата македонска историја. Со него Македонија била поделена меѓу соседните балкански држави, а македонскиот народ бил целосно исклучен од процесот во кој се решавало за неговата иднина.
Околу пет месеци пред потпишувањето на договорот, на 1 март 1913 година, претставници на Македонската колонија во Санкт Петербург, меѓу кои Димитрија Чуповски, Наце Димов, Гаврил Константинович и Александар Везенков, потпишале Меморандум за независност на Македонија. Документот бил упатен до британскиот министер за надворешни работи, сер Едвард Греј, и до амбасадорите на големите сили во Лондон.
Кон Меморандумот била приложена и политичко-географска карта на Македонија, изработена од Димитрија Чуповски. На неа биле прикажани природните, географските, етничките и економските граници на Македонија. Македонските претставници барале земјата да не биде предмет на поделба, туку да добие право на сопствен политички развој и државна самостојност.
Меѓутоа, интересите на големите сили и на балканските држави добиле предност пред барањата на македонскиот народ. Апелите на македонските претставници не биле прифатени, а судбината на Македонија била препуштена на државите што војувале за нејзината територија.
Договор склучен без Македонија и Македонците
Букурешкиот договор бил потпишан на 28 јули според стариот, односно на 10 август 1913 година според новиот календар. Страни потписнички биле Романија, Грција, Црна Гора, Србија и Бугарија.
Формалната цел на договорот била да се стави крај на Втората балканска војна и да се утврдат новите граници меѓу завојуваните држави. Иако Македонија не била третирана како посебен политички субјект, последиците од договорот најтешко ги почувствувале токму Македонија и македонскиот народ.
Со воспоставувањето на новите граници, најголемиот дел од Вардарска Македонија потпаднал под власта на Србија, најголемиот дел од Егејска Македонија, заедно со Солун и егејското крајбрежје, под власта на Грција, а Пиринскиот дел под власта на Бугарија.
Делови од пошироката географска област Македонија, особено околу Мала Преспа и јужно од Охридското Езеро, влегле во границите на новоформираната албанска држава. Овие граници, сепак, биле утврдени од големите сили во рамките на посебниот процес за определување на границите на Албанија, а не непосредно со Букурешкиот договор.
На тој начин, историската и географската целина на Македонија била пресечена со меѓудржавни граници. Македонското население се нашло под различни администрации, национални политики и систематски програми за асимилација.
Граници воспоставени со силата на оружјето
Со членот III од Букурешкиот договор била утврдена новата граница меѓу Бугарија и Србија. Таа во значителен дел ја следела вододелницата меѓу сливовите на Вардар и Струма, додека горниот дел од Струмичката Долина во тој период останал под бугарска власт.
Со членот V била определена границата меѓу Бугарија и Грција, која се протегала од Беласица, преку планинските масиви, кон реката Места и Егејското Море. Овие одредби, заедно со приложените протоколи и карти, ја официјализирале поделбата на најголемиот дел од македонскиот простор.
При определувањето на границите не биле земени предвид волјата, интересите и правото на самоопределување на македонскиот народ. Пресудни биле односот на воените сили и териториите што ги контролирале победничките армии.
За Македонците, Букурешкиот договор не бил само дипломатски акт, туку голема историска неправда. По повлекувањето на османлиската власт, Македонија не добила слобода и државност, туку нови граници, нови власти и нови политики насочени кон нејзино распарчување.
Македонија, која со векови претставувала централен и значаен простор на Балканот, била претворена во периферија и провинција на соседните држави. Наместо правото на народите самостојно да решаваат за својата иднина, бил применет принципот на посилниот – силата на оружјето.
Територијално, духовно и национално распарчување
Последиците од поделбата не биле само територијални, туку и политички, духовни, културни и национални.
Во различните делови на Македонија започнале засилени процеси на асимилација. Македонците биле принудувани да се изјаснуваат или во официјалните документи биле заведувани како „Јужни Срби“, Бугари, „славофони Грци“ или припадници на други народи. Македонското име било потиснувано од јавниот живот, администрацијата, образованието, црквата и официјалните статистики.
Биле менувани личните и семејните имиња, била ограничувана употребата на македонскиот јазик, а населението било изложено на притисоци, иселувања и прогонства. Со поставувањето на границите биле прекинати вековни семејни, стопански, културни и духовни врски.
Иако Втората балканска војна во значителен дел се водела на македонска земја и предизвикала огромни човечки и материјални страдања, Македонците не биле признаени како посебен народ ниту во дипломатските документи ниту во официјалните воени статистики. Нивните жртви најчесто биле заведувани во рамките на војските и државите под чија власт се наоѓале.
Македонија била поделена, но не и избришана
Букурешкиот договор од 1913 година не треба да се гледа само како стар дипломатски документ. Тој останува трајно сведоштво за времето во кое други решавале за судбината на Македонија, без да го прашаат македонскиот народ.
Историјата, истовремено, сведочи дека и покрај поделбите, забраните, притисоците и прогонствата, македонската национална идеја опстанала.
Македонија била поделена на политичката карта, но не била избришана од свеста на Македонците. Македонскиот народ останал разделен со граници и изложен на различни облици на асимилација, но не престанал да постои и да се бори за своето име, јазик, култура и национална самобитност.
Географските граници на Македонија
До Балканските војни, Македонија во рамките на Отоманското Царство го опфаќала централниот дел на Балканскиот Полуостров.
Нејзината северна граница се протегала по масивите на Шар Планина, Скопска Црна Гора, Козјак и Рила. На запад границата се простирала преку Кораб, Јабланица, Грамос и Пинд, на југ до реката Бистрица и Егејското Море, а на исток до сливот на реката Места.
Во македонската историографија вкупната површина на географска Македонија најчесто се проценува на околу 67.000 квадратни километри. По Балканските војни оваа територија била поделена на:
– Егејскиот дел, со површина од приближно 34.000 квадратни километри, кој потпаднал под власта на Грција;
– Вардарскиот дел, со површина од приближно 25.000 квадратни километри, кој потпаднал под власта на Србија;
– Пиринскиот дел, со површина од приближно 6.800 квадратни километри, кој потпаднал под власта на Бугарија;
– деловите околу Мала Преспа и јужно од Охридското Езеро, кои влегле во границите на Албанија.
Букурешкиот договор ја озаконил поделбата на најголемиот дел од Македонија меѓу Србија, Грција и Бугарија, но не успеал да ја уништи свеста за Македонија како историска, географска и национална целина.
Повеќе од еден век подоцна, 10 август останува ден на сеќавање на историската неправда нанесена врз Македонија и на истрајноста на македонскиот народ, кој и покрај поделбите успеал да го зачува својот национален идентитет.
