Светската економија влегува во период во кој податоците, компјутерската моќ и вештачката интелигенција стануваат инфраструктура речиси подеднакво важна како патиштата, електроенергетските мрежи и телекомуникациите.
Во средиштето на оваа трансформација се дата-центрите.
Тие веќе не се само големи објекти исполнети со компјутерски сервери. Современите дата-центри се основата врз која функционираат банкарските и платежните системи, електронската трговија, државните дигитални услуги, телекомуникациите и, сè повеќе, системите за вештачка интелигенција.
Затоа прашањето дали Македонија треба да привлекува инвестиции во дата-центри не смее да се сведе на дневнополитичка расправа. Вистинската дилема е под кои услови овие инвестиции можат да станат дел од долгорочната развојна стратегија на државата и колкав дел од создадената вредност ќе остане во македонската економија.
Што може да добие Македонија?
Најголемата придобивка не се исцрпува со вредноста на една поединечна инвестиција.
Развојот на инфраструктура за дата-центри може да поттикне цел синџир поврзани дејности: телекомуникации, енергетика, градежништво, сајбер-безбедност, софтверски услуги, одржување информациски системи, како и вработување инженери и други висококвалификувани кадри.
За Македонија е особено важно што ваквиот развој отвора простор за професии што можат да им понудат реална перспектива на младите инженери, програмери и ИТ-стручњаци.
Наместо македонските кадри да заминуваат во странство за да работат во технолошките центри на други држави, долгорочната цел треба да биде дел од тие инвестиции, технологии и знаења да дојдат во Македонија.
Токму тука се гледа разликата меѓу економија што само користи туѓа технологија и економија што учествува во создавањето и одржувањето на инфраструктурата врз која таа технологија функционира.
Дата-центрите имаат и своја цена
Поддршката за ваквите инвестиции не значи дека секој проект треба да биде прифатен без темелна анализа.
Големите дата-центри, особено оние наменети за системи за вештачка интелигенција, можат да бидат исклучително големи потрошувачи на електрична енергија. Во зависност од применетата технологија за ладење, значајно прашање може да биде и потрошувачката на вода.
Не смее да се дозволи голем инвеститор да добие привилегирана положба на сметка на граѓаните или на домашното стопанство.
Подеднакво погрешно, сепак, би било однапред да се затвори вратата за една перспективна индустрија само затоа што таа бара значителни инфраструктурни капацитети.
Одговорот е во доброто планирање, строгите критериуми и внимателно поставените државни интереси.
Македонија има можност, но мора да има и стратегија
Географската положба на Македонија, телекомуникациската поврзаност со регионот, потенцијалот за производство на електрична енергија и релативната близина до големите европски пазари можат да бидат значајни предности.
Но инвеститорите во ваква инфраструктура не бараат само земјиште.
Тие бараат сигурно снабдување со електрична енергија, стабилна електроенергетска мрежа, брзи и повеќекратни оптички врски, правна сигурност, физичка и сајбер-безбедност, како и брзи и предвидливи административни процедури.
Токму тука треба да се покаже улогата на државата.
Ако веќе постои интерес од странски компании, Македонија треба да постави правила според кои предност ќе добиваат проектите што носат најголема додадена вредност: отвораат квалитетни работни места, користат современи и енергетски ефикасни технологии, вложуваат во сопствени или обновливи извори на енергија и соработуваат со македонските компании и универзитети.
Особена можност претставува поврзувањето на ваквите инвестиции со македонскиот образовен и научен систем.
Ако паралелно со дата-центрите се создадат програми за обука, истражувачки центри и партнерства со факултетите, тогаш ефектот нема да се мери само во квадратни метри изградени објекти и мегавати потрошена електрична енергија. Ќе се мери и во стекнато знаење, нови стручни кадри и технологии што ќе останат во Македонија.
Не треба да се плашиме од иднината – треба да се подготвиме за неа
Пред триесетина години интернетот за многумина изгледаше како далечна и нејасна појава. Денес без дигитална инфраструктура практично не може да функционира ниту една современа економија.
Слична трансформација сега носи вештачката интелигенција.
Државите што навреме ќе обезбедат енергија, телекомуникациска инфраструктура, човечки капитал и стабилна деловна средина ќе привлечат значителен дел од инвестициите што ќе ја обликуваат економијата во следните децении.
Македонија ја нема финансиската моќ на најголемите светски економии. Но може да создаде услови да стане конкурентна регионална локација за дел од оваа индустрија.
Поради тоа, дилемата не треба да биде „дата-центри – да или не“.
Прашањето треба да гласи: какви дата-центри, под кои услови и колкава корист од нив ќе остане во Македонија?
Ако понудата се сведе на евтина енергија и земјиште за инвеститорот, а придобивките за домашната економија бидат незначителни, државата треба добро да размисли пред да даде поддршка.
Но ако инвестициите значат нов капитал, модерна енергетска и телекомуникациска инфраструктура, високоплатени работни места, трансфер на технологии и можност младите македонски инженери својата иднина да ја градат дома, тогаш Македонија има сериозна причина да стане дел од овој светски процес.
Во таа насока е и најавата на премиерот Христијан Мицкоски дека Владата нема да се откаже од привлекувањето инвестиции во дата-центри и дека веќе постои интерес од повеќе странски компании.
„Се обидуваме да ја развиваме државата, да создаваме нова вредност и нема да се повлечеме поради малкумина кои создаваат хистерија и мислат дека на тој начин ќе го манипулираат народот“, изјави Мицкоски.
Според премиерот, до Владата веќе пристигнале повеќе писма за намери од потенцијални инвеститори, а се подготвуваат и законски измени со кои треба да се уреди оваа област.
Мицкоски најави и строги критериуми за реализација на проектите, нагласувајќи дека поддршка ќе биде дадена само кога ќе бидат исполнети законските и техничките услови.
„Ќе застанам зад секој проект кога ќе бидат исполнети сите законски и технички услови“, порача премиерот.
Токму тие услови ќе бидат најважниот тест.
Македонија треба да ги следи светските технолошки трендови, но не како пасивен набљудувач и не по секоја цена. Целта мора да биде новата дигитална економија да создава вредност, знаење и можности што ќе останат во Македонија.
Иднината нема да ги чека државите што сè уште се двоумат дали новата технологија ќе дојде. Таа веќе доаѓа.
Прашањето е дали Македонија навреме ќе се подготви да биде дел од неа – или ќе дозволи и оваа развојна можност да помине покрај неа.
