Од идеолошка доктрина до парламентарно негирање на македонскиот јазик

Бугарскиот национален проект за поништување на македонскиот идентитет и неопходноста од Македонска национална платформа

Денес веќе не се соочуваме само со спор околу неколку историски личности или реченици во учебниците. Пред нас стои долгорочно изградена политика. Таа тргна од идеолошки текстови, помина низ официјални државни позиции, помина низ дипломатски условувања и стигна до европски механизми на притисок. На 11 септември 2026 година таа политика повторно проговори од говорницата на бугарското Народно собрание, овојпат преку обид еден спортски настан да се претвори во доказ дека македонскиот јазик не постои. Затоа на Македонија не ѝ е доволна повремена реакција. Потребен ѝ е траен, надпартиски и институционален одговор.

Од идеолошки текст до државна политика

Во 1997 година во Софија беше објавен првиот дел од делото „Бугарска национална доктрина Бугарија во дваесет и првиот век“, а во 1998 година следуваше вториот дел, „Национални стратегиски програми“. Како автор е наведен Григор Велев со соработници. Значењето на документот е во идеолошката матрица што ја нуди: Бугарија како духовен обединител на Бугарите во светот, населението во Македонија како дел од бугарскиот национален простор, а македонскиот јазик и идентитет како подоцнежна политичка конструкција.

Во 2019 година бугарската влада усвои Рамковна позиција за европското проширување, потврдена и со декларација на бугарското Народно собрание. Во 2020 година до членките на Европската унија беше доставен објаснувачки меморандум во кој се оспорува историскиот развој на македонскиот јазик и нација. Истата година Бугарија не даде согласност за преговарачката рамка на Македонија ниту за одржување на првата меѓувладина конференција. Таа конференција се одржа дури на 19 јули 2022 година.

Тука е јадрото на проблемот: идејата не остана меѓу корици. Нејзините главни тези се преселија во официјална надворешна политика и станаа инструмент со кој една членка на Европската унија условува друга држава да прифати туѓо толкување на сопствениот идентитет и историја. Тоа не е добрососедство. Тоа е политички притисок врз правото на еден народ сам да го определува своето име, јазик, историска меморија и културна припадност.

Одбојкарски натпревар како повод за уставно негирање

На 11 септември 2026 година Костадин Костадинов, лидер на партијата „Преродба“, од името на својата пратеничка група побара во бугарскиот Устав да се запише дека бугарскиот јазик има две регионални писмени норми: една во Македонија и една кај банатските Бугари. Непосреден повод му беше изјавата на македонскиот одбојкар Ѓорѓи Ѓорѓиев по натпреварот меѓу Македонија и Бугарија. Ѓорѓиев одговорил на англиски јазик и, прашан зошто, кратко рекол: „Така ни кажаа.“

Од тие три збора Костадинов изгради цела политичка конструкција. Интервјуто на англиски го претстави како „политичко насилство“, македонските одбојкари како Бугари присилени да зборуваат на туѓ јазик, а македонскиот јазик како бугарска регионална норма. Според прилогот на „24 часа Македонија“, и бугарски одбојкари, меѓу нив Симеон Николов, давале изјави на англиски. Истиот медиум објави дека инструкцијата доаѓала од Европската одбојкарска конфедерација и важела за сите репрезентации. Три збора на еден спортист станаа повод да се оспори јазикот и идентитетот на цел народ.

Костадинов потоа прочита текст на македонски и фактот што присутните го разбрале го претстави како доказ дека станува збор за ист јазик. Тоа е политички трик, а не лингвистички доказ. Сродноста и меѓусебната разбирливост не ја укинуваат посебноста на стандардните јазици. Македонскиот јазик има сопствена кодификација, граматика, правопис, книжевност и непрекината институционална употреба.

Неточна беше и споредбата со валенсискиот јазик. Официјалниот Статут на автономната заедница Валенсија го именува валенсискиот како нејзин сопствен и службен јазик и ја утврдува Валенсиската академија на јазикот како надлежна нормативна институција. Уште поважно, Валенсија е автономна заедница во рамките на Шпанија, додека Македонија е суверена држава. Бугарскиот Устав не може да го определува името и статусот на службениот јазик на друга држава.

Барањето на Костадинов покажува колку далеку оди ова негирање. Кога од собраниска говорница се бара јазикот на соседна држава да се прогласи за сопствена регионална норма, Македонија има причина за решителна институционална реакција. Повторувањето на таквите барања во јавноста создава простор негирањето да се прифаќа како вообичаен политички став. Македонските институции мора да одговорат јавно, со документи и со постојана дипломатска активност.

Албанија како предупредување

Пописот во Албанија од 2023 година покажа колку брзо идентитетските прашања можат да станат поле на надворешно влијание. Според официјалните резултати на албанскиот Институт за статистика, 7.057 лица се изјасниле како Бугари, а 2.281 како Македонци. За споредба, на пописот од 2011 година како Македонци биле запишани 5.512 лица. Македонските организации во Албанија ги оспорија новите резултати и предупредија на организирана кампања, поврзана со понуди за бугарско државјанство, пасоши, образование и економски можности.

Предупредувањата на македонските организации за користење на државјанството, образованието и економските можности како средства за влијание врз националното изјаснување бараат организиран одговор од Македонија. Пописните резултати имаат последици врз видливоста на една заедница, нејзината застапеност и можностите за заштита на јазикот. Затоа македонските институции мора да ги документираат пријавените притисоци и да обезбедат трајна поддршка за Македонците во Албанија.

Голо Брдо, Гора и Мала Преспа затоа не се далечна тема. Тие се предупредување што се случува кога Македонија доцни, кога институциите не се присутни, кога македонскиот јазик и култура не се поддржуваат постојано и кога грижата за Македонците во соседството се сведува на свечени говори.

Македонија под асиметричен европски притисок

Во Македонија, според пописот од 2021 година, 3.504 жители се изјасниле како Бугари. Внесувањето на Бугарите во Уставот е претворено во услов за продолжување на европските преговори, а во јуни 2026 година Европскиот парламент повторно повика на уставни измени и на вклучување на сите етнички заедници во Уставот.

Во исто време, македонското малцинство во Бугарија и натаму се соочува со институционално непризнавање. Предметите на Обединетата македонска организација „Илинден“ и други здруженија со години се под надзор на Комитетот на министри на Советот на Европа поради неоправданото одбивање на бугарските судови да регистрираат здруженија што бараат признавање на македонското малцинство. Комитетот на министри, од 15 до 17 септември 2026 година, повторно ги разгледува чекорите на Бугарија за извршување на пресудите, вклучително и групата предмети ОМО „Илинден“.

Ова е неприфатлива асиметрија. Од Македонија се бара уставна гаранција под закана од нова блокада, додека од Бугарија со децении не се обезбедува ни основното право на здружување на луѓето што се самоопределуваат како Македонци. Европските институции мора да бараат доследно спроведување на пресудите и еднаква примена на стандардите што ги поставуваат пред Македонија.

Дополнителен удар беше случувањето во Европскиот парламент во јули 2025 година, кога од нацрт-извештајот беа отстранети изречните споменувања на македонскиот јазик и идентитет. Останува прашањето: зошто билатералните историски барања на Бугарија можат да влезат во европската условеност, а изречната заштита на македонскиот јазик и идентитет треба да биде избришана како „иритантна“?

Гласот од Македонија што го разбуди светот

На 28 декември 2023 година околу осумдесет македонски интелектуалци, универзитетски професори, научници, уметници и јавни дејци упатија Отворено писмо до државите членки на Европската унија, до Соединетите Американски Држави и до пошироката светска јавност. Проф. д-р Михајло Миноски беше меѓу првите потписници. Во писмото беше посочено дека бугарската национална доктрина не е заборавен текст, туку идеолошка основа што се препознава во современото негирање на македонскиот народ, јазик и историја.

Тоа писмо беше достоинствен чин на интелектуална совест. Покажа дека Македонија има луѓе што умеат јасно да ја препознаат опасноста и да му се обратат на светот со аргументи. Ова предупредување треба да добие продолжение во државна стратегија, со јасни задачи за институциите и со трајно дејствување.

Зошто е неопходна Македонска национална платформа

Македонија не смее повеќе да одговара од случај до случај, од вето до вето и од провокација до провокација. Другите имаат долгорочни доктрини, државни позиции, институти, фондови, дипломатски мрежи и постојано лобирање. Ние најчесто имаме задоцнета реакција, меѓусебно обвинување и нова поделба. Токму затоа е неопходна Македонска национална платформа.

Платформата треба да биде заеднички национален договор за заштита на македонскиот идентитет, јазик, историја и култура, со обврски што ќе важат без оглед која партија е на власт. Во неа треба јасно да бидат утврдени границите на политичките преговори и одговорноста на институциите да се спротивстават на идентитетските условувања.

Платформата треба свечено и јавно да ја потпишат сите чинители на македонската држава и нација. Претседателот на државата. Владата. Собранието и сите парламентарни партии, без исклучок. МАНУ, универзитетите и научните институти. Македонската православна црква и другите верски заедници. Синдикатите и стопанските комори. Здруженијата на граѓани, медиумските и културните установи. Организациите на Македонците во соседството и претставниците на нашите иселеници. Секој потписник треба со сопствен формален акт да ги прифати нејзините начела и, каде што е правно можно, да ги вгради во својот статут, програма или основачки документ.

Таквата платформа мора да биде кратка во начелата, но прецизна во обврските. Во неа треба да стои дека:

1. македонскиот народ, македонскиот јазик, македонската култура и правото на сопствена историска меморија не се предмет на политичко пазарење;
2. ниту една влада нема мандат да прифаќа формулации што директно или посредно го негираат македонското национално и јазично самоопределување;
3. европската интеграција останува стратегиска цел, но билатерални толкувања на историјата не смеат да се претвораат во бескрајни европски услови;
4. државата систематски ќе бара целосно извршување на пресудите за правото на здружување на Македонците во Бугарија и ќе го поставува ова прашање пред надлежните европски институции;
5. ќе се воспостави постојано национално тело што ќе ги следи негирањето, говорот на омраза, странското идентитетско влијание и злоупотребата на европските институции и ќе води јавна, проверлива архива;
6. македонскиот јазик, архивите, историските извори, културното наследство и дигиталното присуство ќе добијат долгорочна државна, научна и финансиска заштита;
7. Македонците во Албанија, Бугарија, Грција, Србија, Косово и меѓу нашите иселеници ќе добиваат постојана образовна, културна, правна и дипломатска поддршка, во согласност со законите на земјите во кои живеат;
8. секоја година пред Собранието ќе се поднесува јавен извештај за спроведувањето на платформата, со јасни резултати, пропусти и обврски за следната година;
9. одбраната на македонскиот идентитет ќе се води со проверливи факти, правни постапки и постојана дипломатска и институционална активност.

Државна стратегија со трајни обврски

Без сопствена долгорочна стратегија, Македонија ризикува да губи позиции, поколенија и меѓународно влијание. Тој ризик го зголемуваме кога секоја генерација одново започнува од нула, секоја влада води различна политика и секоја партија го користи националното прашање за дневна пресметка.

Македонската национална платформа мора да ја прекине таа слабост. Таа треба да создаде државна меморија, континуитет и обврска што не завршува со изборен циклус. Треба јасно да им каже на Софија, Брисел, Вашингтон, Советот на Европа и Обединетите нации дека Македонија ќе го брани своето национално и јазично самоопределување со доследна државна политика.

Времето повеќе не бара декларативна љубов кон Македонија. Бара документ, потпис, обврска и институција. Претседателот, Владата и Собранието имаат обврска да седнат на иста маса, не заради себе, туку заради државата. Да се обединиме околу она што сме, пред другите да продолжат да преговараат за нас без нас. Македонска национална платформа, сега.

Белешки и извори

Изворите се приложени за фактографска проверка и за подготовка на текстот за медиумско објавување.

1. Библиографски запис за „Бугарска национална доктрина Бугарија во дваесет и првиот век“, делови од 1997 и 1998 година.
2. Отворено писмо на македонските интелектуалци од 28 декември 2023 година.
3. Албански институт за статистика, конечни резултати од Пописот 2023.
4. Државен завод за статистика, Попис 2021.
5. Совет на Европа, Комитет на министри, разгледување на групата предмети Обединета македонска организација Илинден и други против Бугарија, 15–17 септември 2026 година.
6. Европски парламент, резолуција за извештајот на Европската комисија за 2025 година, усвоена на 17 јуни 2026 година.
7. Европски парламент, постапка и конечен текст на извештајот усвоен на 9 јули 2025 година.
8. Рамковна позиција на Бугарија од 2019 година и објаснувачки меморандум од 2020 година.
9. Бугарска телеграфска агенција, 11 септември 2026 година, декларација на „Преродба“ за интервјуата по одбојкарскиот натпревар: https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1202011–vazrazhdane-izleze-s-deklaratsiya-za-intervyuta-na-angliyski-ezik-sled-voleybo
10. „24 часа“, 11 септември 2026 година, извештај за барањето за уставна промена: https://www.24chasa.bg/bulgaria/article/23540883
11. „24 часа Македонија“, снимка и извештај дека и бугарски одбојкари давале изјави на англиски: https://24chasa.mk/video-djabe-bea-kritikite-za-gjorgji-gjorgjiev-i-bugarskite-odbojkari-davaa-izjavi-na-angliski-jazik/
12. Службен весник на Шпанија, Статут на автономната заедница Валенсија, член 6: https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1982-17235
13. Бугарско Народно собрание, јавен регистар на законски предлози и стенографски записи: https://www.parliament.bg/