Според записите на Георги Трајчев од 1941 година, Мијаците се издвојувале по својот морал, приврзаност кон родното огниште, длабока религиозност и љубов кон образованието и црковното пеење.
Мијаците претставуваат една од најпознатите и најсамобитни етнографски групи во Македонија. Нивната култура, традиција, архитектура, занаетчиство и духовен живот оставиле длабока трага во македонската историја и народно наследство.
Во својата книга „Книга за Мијаците“, објавена во Софија во 1941 година, Георги Трајчев дава интересен опис на физичките и карактерните особености на Мијаците. Според него, тие се одликувале со висок раст, силна градба, широки плеќи, светол поглед и изразени црти на лицето. Жените биле познати по својата убавина, бел тен и впечатливи очи.
Трајчев наведува дека мијачкиот тип се зачувал низ вековите благодарение на географската изолираност на областа, која била оддалечена од големите воени и миграциски патишта. Писателот Антон Страшимиров, пак, забележува дека Мијаците поседувале чувство за достоинство, индивидуалност и изразена самосвест.
Морал и чесност
Како една од најзначајните карактеристики на Мијаците се наведува нивниот висок морал. Во традиционалната мијачка средина семејството било основна вредност, а бракот се сметал за света заедница заснована врз меѓусебна почит и верност.
Во записите се нагласува дека меѓу Мијаците биле ретки појавите на криминал, измама или нечесно однесување. Нивната чесност и одговорност им донеле голема доверба во местата каде што работеле како печалбари, трговци и занаетчии.
Нераскинлива врска со родниот крај
Посебно впечатлива е нивната приврзаност кон родното огниште. Иако голем број Мијаци заминувале на печалба низ Балканот и Европа, тие редовно се враќале во своите села за големите празници како што е Петровден, свадби и семејни собири.
Според Трајчев, и покрај тешките услови за живот во планинските предели на мијачкиот крај, тие ретко засекогаш го напуштале своето родно место. Нивната љубов кон татковината и семејниот дом останала една од најсилните одлики на мијачкиот карактер.
Длабока вера и духовност
Религиозноста заземала централно место во секојдневниот живот на Мијаците. Во секоја куќа имало место за иконата и кандилото, а празниците и неделите биле посветени на молитва и богослужба.
Мијаците строго ги почитувале православните пости, црковните празници и традиции. Нивната приврзаност кон православната вера оставила трајни белези во духовниот живот на западна Македонија, каде што многу храмови и манастири биле изградени токму со нивна помош и пожртвуваност.
Љубов кон образованието и црковното пеење
Мијаците биле познати и како ученољубив народ. Во минатото посетувале келијни и народни училишта, а многумина од нив станале учители, свештеници, градители и културни дејци.
Особено се истакнувале во црковното пеење. Нивните мелодични гласови и природен музички талент биле широко познати. Голем број мажи го познавале црковниот ред и активно учествувале во богослужбите како певци.
Во записите се спомнува и светски познатиот црковен композитор и реформатор на византиското пеење Јован Кукузел, кој традицијата го поврзува со мијачкиот крај.
Наследство што трае
Мијаците оставиле неизбришлива трага во македонската историја преку својата архитектура, резбарство, иконопис, градителство, фолклор и духовна култура. Денес нивното наследство продолжува да живее во Галичник, Лазарополе, Тресонче, Гари и во многу други мијачки села.
Нивната приврзаност кон семејството, верата, чесноста и родниот крај останува дел од колективната меморија на македонскиот народ и важен дел од националниот идентитет.
