Македонска Нација
Античка Македонија оставила длабока трага во историјата на Европа и на древниот свет. Под водство на владетели како Архелај I, Филип II и Александар Македонски, некогашното регионално кралство се издигнало во водечка политичка и воена сила, а неговата војска стигнала сè до Египет, Средна Азија и Индија.
Покрај сведоштвата за војните, освојувањата и државничките потфати, античките писатели зачувале и низа кратки изреки што им се припишуваат на македонските владетели. Во нив се препознаваат нивната решителност, државничка мудрост, духовитост, односот кон славата и нивното сфаќање на владеењето.
Најголем дел од овие изреки ги пренесува Плутарх, особено во делата „Изреки на кралевите и војсководците“ и „Животот на Александар“. Бидејќи Плутарх живеел неколку векови по Филип и Александар, изреките не треба да се сметаат за дословно запишани говори. Тие се дел од античкото историско и книжевно предание преку кое биле запаметени карактерот и делата на македонските владетели.
Филип II Македонски – мудроста на државникот
Филип II бил владетелот кој ја преобразил Македонија во силна и организирана држава. Тој ја преуредил војската, ја зацврстил царската власт и со внимателна дипломатија и воени победи ја поставил основата врз која неговиот син Александар подоцна ќе ја создаде големата Македонска Империја.
Античките автори го претставуваат Филип како способен војсководец, прониклив дипломат и човек со изострено чувство за човечките слабости.
Кога, по една победа, го советувале да постави воени посади и строго да ги држи освоените градови, Филип одговорил:
„Повеќе сакам долго да ме нарекуваат добар човек, отколку кратко време господар.“
Во оваа изрека се препознава неговото разбирање дека власта која се потпира само врз силата може да биде краткотрајна, додека угледот и почитта создаваат потрајно влијание.
Кога неговите соработници го известиле дека Македонецот Никанор зборува лошо за него, Филип не побрзал да го казни. Откако дознал дека човекот живее во сиромаштија и дека бил запоставен од царот, му испратил подарок. Никанор потоа почнал да зборува пофално за него, а Филип им рекол на своите луѓе:
„Ние самите сме виновни и за доброто и за лошото што се зборува за нас.“
Нему му се припишува и мислата:
„Со своите зборови и дела ќе се трудам да докажам дека моите клеветници лажат.“
Наместо на навредата да одговори со казна, Филип настојувал со сопственото однесување да ја побие. Таквата постапка античките автори ја прикажувале како пример за владетелска самоконтрола.
Магарето натоварено со злато
Една од најпознатите изреки на Филип е поврзана со опсадата на една силно утврдена тврдина. Кога извидниците го известиле дека местото е речиси неосвоиво, тој прашал:
„Толку ли е непристапна што до неа не може да стигне ни магаре натоварено со злато?“
Со ова Филип укажувал дека она што не може да се освои со оружје понекогаш може да се добие со пари, преговори или поткуп. Изреката го отсликува неговото уверување дека успешниот владетел не треба да се потпира само врз воената сила, туку и врз дипломатијата и доброто познавање на човечката природа.
Советот до младиот Александар
Кога Александар се загрижил поради можните соперници за престолот, Филип му одговорил:
„Ако имаш многу соперници за престолот, покажи дека си чесен и способен, за да го добиеш царството поради себе, а не поради мене.“
Филип сакал неговиот син да разбере дека царското потекло само по себе не е доволно. Владетелот мора да ја докаже својата вредност преку карактерот, способностите и делата.
Според Плутарх, Филип го советувал Александар да го слуша Аристотел и да ја изучува филозофијата, за еден ден да не ги направи истите постапки за кои самиот Филип подоцна жалел.
Кога во еден ден добил повеќе добри вести, Филип, свесен за непостојаноста на среќата, рекол:
„О, Судбино, испрати ми и некое мало зло како противтежа на толку многу добра.“
Оваа мисла го одразува старото верување дека човекот не треба премногу да се возгордее во миговите на успехот, бидејќи среќата лесно може да се промени.
Александар Македонски – стремеж кон големи дела
Уште како момче, Александар покажувал необична желба за дела и слава. Додека Филип редел воени победи, младиот царски син наводно им рекол на своите другари:
„Татко ми нема да ми остави ништо големо да направам.“
Кога тие го потсетиле дека Филип ги освојува земјите токму за него, Александар одговорил:
„Каква корист ќе имам ако поседувам многу, а самиот не постигнам ништо?“
Овие зборови ја изразуваат неговата желба престолот да не му биде единственото наследство. Александар сакал да биде запаметен според сопствените дела, а не само како син на голем владетел.
Подготовка за победа
Пред решавачката битка кај Гавгамела во 331 година пред Христа, на Александар му било кажано дека македонските војници разговараат како меѓу себе ќе го поделат пленот по победата. Наместо да се налути, тој се насмевнал и рекол:
„Ми носите добра вест — тоа се зборови на луѓе што се подготвуваат да победат, а не да бегаат.“
Македонските војници однапред верувале во победата, иако пред себе ја имале бројната војска на персискиот цар Дариј III. За Александар, нивниот разговор не бил знак на недисциплина, туку потврда на нивната самодоверба.
На Александар му се припишува и една изрека за војничката издржливост:
„Ноќните походи се најдобриот готвач за појадок, а скромниот појадок — за вечера.“
Со други зборови, напорот и гладот биле најдобриот зачин на едноставната војничка храна. Изреката го истакнува начинот на живот на еден владетел кој, барем во најтешките походи, ги споделувал маките на своите војници.
„Ова е крв, а не божествен ихор“
По големите победи, Александар бил опкружен со луѓе кои го издигнувале над обичните смртници. Кога во една битка бил ранет со стрела, тој им ја покажал раната на присутните и рекол:
„Ова што го гледате е крв, а не божествен ихор.“
Во старите преданија, ихорот бил течноста што течела низ телата на боговите. Со оваа забелешка Александар ги потсетил присутните дека, и покрај славата и величењето, и тој е смртен човек.
Друга изрека што му се припишува гласи:
„Царски е да поднесуваш лоши зборови додека правиш добро.“
Според ова сфаќање, големината на владетелот не се покажува само преку победите, туку и преку способноста да поднесува навреди и неправедни обвинувања без да се откаже од исправното постапување.
Човекот и тврдината
Кога еден заповедник доброволно му предал силно утврдена положба, Александар му дозволил да продолжи да управува со неа и му дал дополнителна земја. Притоа рекол:
„Разумно е повеќе да му веруваш на добар човек отколку на силна тврдина.“
Изреката покажува дека довербата и чесноста понекогаш можат да бидат посилна заштита од камените ѕидини.
При друг настан, еден управител, наместо храна за изгладнетата македонска војска, му донел големо количество пари. Александар наредил монетите да им бидат фрлени на коњите. Бидејќи животните не можеле да ги јадат, тој прашал:
„Тогаш, каква корист имаме од ваквите намирници?“
Поуката била јасна: богатството нема вредност ако во пресудниот миг не може да ги задоволи основните потреби на луѓето и на војската.
Архелај I Македонски – владетелот кој ја ценел мудроста
Архелај I владеел со Македонија на крајот од V век пред Христа. Тој спровел значајни државни и воени промени, градел патишта и тврдини и го претворил својот двор во средиште на културниот живот. На неговиот двор престојувал и трагичарот Еврипид.
Кога еден брборлив бербер го прашал како сака да биде потстрижен, Архелај кратко одговорил:
„Во тишина.“
Кога некој човек го испрскал со вода, а неговите пријатели побарале виновникот да биде казнет, царот рекол:
„Не ме испрска мене, туку човекот за кого мислеше дека сум.“
Со овие зборови Архелај покажал дека навредата не допира до човекот ако тој не ја прифати како навреда.
Кога еден дворјанин побарал од него златна чаша, Архелај наредил чашата да му биде дадена на Еврипид, велејќи:
„Ти си достоен да ја побараш, но тој е достоен да ја добие без да ја побара.“
Изреката сведочи за почитта што македонскиот цар ја покажувал кон знаењето, уметноста и личната вредност.
Поуки сочувани низ вековите
Изреките што античките автори им ги припишуваат на македонските владетели не се само духовити анегдоти. Во нив се содржани сфаќања за власта, честа, храброста, славата, умереноста и одговорноста.
Филип II е прикажан како владетел кој знаел дека зборот, угледот и дипломатијата можат да бидат исто толку важни колку и оружјето. Александар Македонски се појавува како човек со неисцрпна желба за дела, но и како војсководец кој ја разбирал вредноста на храброста, довербата и истрајноста. Архелај, пак, останал запаметен како владетел кој ја ценел мудроста повеќе од ласкањето.
Иако нивната точна формулација можеби се менувала при прераскажувањето, овие изреки го сочувале духот на времето и претставата што античкиот свет ја создал за македонските цареви. Тие и денес нè потсетуваат дека вистинската сила на владетелот не се мери само со освоените земји, туку и со неговиот карактер, разум и однос кон луѓето.
