Македонска Нација
Најдлабоката промена се случила меѓу 1912 и 1949 година, преку војни, договорени размени на население, колонизација, протерувања, бегалски движења и асимилациски политики.
Важно е да се нагласи дека османлиските статистики населението најчесто го делеле според верата, црковната припадност и јазикот, а не според денешното сфаќање на националноста. Поради тоа, грчките, македонските, бугарските и други историски статистики често даваат различни бројки за истото население.
Османлискиот период
До почетокот на XX век Егејска Македонија била изразито мешана област. Во неа живееле:
- македонско население, особено во Леринско, Костурско, Воденско, Кајларско, Мегленско и делови од Серско и Драмско;
- грчко население, поизразено во јужните краишта, градските средини и Халкидик;
- Турци и други муслимани;
- Власи;
- Евреи, особено во Солун;
- Албанци, Роми и други помали заедници.
Во XIX век националните пропаганди и црковната борба меѓу Цариградската патријаршија и Бугарската егзархија почнале да го претвораат верското и јазичното определување во национално. Еден ист човек можел во различни извори да биде запишан како „патријаршист“, „егзархист“, „Грк“, „Бугарин“, „Словен“ или „Македонец“.
Македонската борба и Балканските војни
Од крајот на XIX век до Балканските војни се водела вооружена борба за политичка и национална контрола врз населението. Грчки, бугарски, македонски и други вооружени формации вршеле притисок врз селата да преминат кон одредена црква или национална организација.
Во Балканските војни од 1912–1913 година имало:
- убиства и палење населби;
- бегство и протерување цивили;
- преселување муслимани кон Османлиското Царство;
- заминување на дел од Македонското население кон Бугарија и кон Вардарскиот дел на Македонија.
Карнегиевата комисија документирала насилства и присилни преселувања врз Македонското, муслиманското и другото цивилно население во Македонија за време на Балканските војни. Извештај на Карнегиевата комисија
По Букурешкиот договор од 1913 година, најголемиот јужен дел од географска Македонија бил присоединет кон Грција.
Преселувањата по Првата светска војна
Конвенцијата меѓу Грција и Бугарија, склучена во рамките на Нејскиот договор од 1919 година, предвидувала „доброволна“ размена на малцинствата. Во практиката, многу семејства заминувале под силен политички, административен и безбедносен притисок.
Десетици илјади Македонски жители од грчкиот дел на Македонија се иселиле во Бугарија, а од Бугарија во Грција биле населени десетици илјади лица сметани за Грци.
Лозанската размена – решавачката демографска промена
Најголемиот пресврт настанал по грчко-турската војна и Лозанската конвенција од 1923 година. Размената била заснована главно врз верата:
- муслиманите од Грција биле принудени да заминат во Турција;
- православните христијани од Турција биле преселени во Грција, без оглед на јазикот што го зборувале.
Од грчкиот дел на Македонија заминало речиси целото муслиманско население — Турци, исламизирани словенски жители, дел од Албанците и други муслимани. На нивно место биле населени стотици илјади православни бегалци од Мала Азија, Понти, Источна Тракија, Кавказ и други области.
Според пописот од 1928 година, во грчка Македонија имало околу 638.000 бегалци, кои сочинувале приближно 45% од населението на областа. Токму ова населување ја претворило дотогаш мешаната област во простор со јасно грчко демографско мнозинство. Официјален грчки попис од 1928 година
Новодојдените биле населувани и во погранични и во македонско јазични краишта, со што државата истовремено решавала бегалско, земјишно и национално-безбедносно прашање.
Хеленизација на јавниот простор
Паралелно со физичкото преселување се спроведувала културна и административна хеленизација:
- биле заменети голем број македонски, турски, влашки и други имиња на села и градови со грчки;
- личните и семејните имиња биле приспособувани кон грчката форма;
- грчкиот бил единствен јазик во државното образование и администрацијата;
- македонскиот јазик бил потиснуван од јавната употреба;
- Македонско население официјално било претставувано како „словенофонски Грци“ или „двојазични Грци“.
Грчкиот попис од 1928 година регистрирал околу 81.000 лица во Македонија под посебна словенско-македонска јазична категорија, но повеќе истражувачи сметаат дека реалниот број на Македонци бил поголем.
Human Rights Watch подоцна заклучил дека во северна Грција постои население со македонски јазик и култура, чијашто етничка самоидентификација државата долго ја негирала. Human Rights Watch – „Denying Ethnic Identity“
Граѓанската војна и егзодусот на Македонците
За време на Граѓанската војна во Грција од 1946 до 1949 година, западниот дел на Егејска Македонија бил едно од главните воени подрачја. Значителен дел од македонското население ја поддржал Демократската армија, надевајќи се и на национални и јазични права.
По поразот на Демократската армија:
- десетици илјади борци и цивили ја напуштиле Грција;
- голем број Македонци се населиле во Република Македонија, Источна Европа, Советскиот Сојуз, Австралија и Канада;
- илјадници деца биле изнесени од воените области — познати како децата бегалци;
- имотите на дел од политичките бегалци биле конфискувани;
- многумина биле лишени од државјанството и не можеле да се вратат.
Законот за репатријација од 1982 година дозволувал враќање само на бегалците определени како „Грци по род“. Со тоа, голем број политички бегалци што се изјаснувале како Македонци останале исклучени од враќањето и од враќањето на имотите. Human Rights Watch
Резултатот
До средината на XX век Егејска Македонија била преобразена:
| Период | Главна промена |
| До 1912 | Мешано македонско, грчко, турско, еврејско, влашко и друго население |
| 1912–1919 | Војни, бегства и први поголеми протерувања |
| 1919–1923 | Размена меѓу Грција и Бугарија |
| 1923–1928 | Заминување на муслиманите и населување стотици илјади православни бегалци |
| 1920–1940 | Промена на топонимите и засилена јазична и културна асимилација |
| 1943 | Речиси целосно уништување на солунските Евреи |
| 1946–1949 | Нов масовен егзодус, особено на македонското население |
| По 1950 | Урбанизација, иселување и постепена јазична асимилација |
Значи, денешното грчко етничко мнозинство во Егејска Македонија не е само резултат на природен демографски развој. Тоа во голема мера е создадено преку заминување на староседелски заедници, државно организирано населување бегалци и повеќедецениска интеграција и асимилација. Македонско население останало, особено во Леринско, Воденско и Костурско, но неговиот број и јавната употреба на македонскиот јазик значително се намалиле.
