Вистината не се брани со пропаганда, туку со извори, документи и факти. Во време на интернет, дигитални архиви и вештачка интелигенција, сè потешко е да се сокрие она што со децении било премолчувано — а уште потешко да се фалсификува историјата.
Прашањето кој живеел и кој живее во Егејскиот дел на Македонија не треба да се разгледува преку политички пароли, туку преку историски извори, демографски податоци, академски истражувања и меѓународни документи. Токму затоа најсилниот одговор не доаѓа само од македонски автори, туку и од грчки, западни и меѓународни истражувачи.
Егејскиот дел на Македонија, кој денес се наоѓа во рамките на Грција, е еден од најчувствителните историски и демографски простори на Балканот.
По Балканските војни и Букурешкиот договор од 1913 година, Македонија била поделена меѓу соседните држави, а нејзиниот јужен, егејски дел влегол во состав на грчката држава. Солун станал најзначајниот град во тој простор — политички, економски и културен центар на регионот.
Но историската слика на овој простор не може да се сведе на една национална приказна. Пред 1913 година областа била етнички, јазично и верски разновидна. Во неа живееле Македонци, Грци, Турци и други муслимански заедници, Власи, Евреи, Роми и други групи.
Солун, пак, со векови бил познат како космополитски град со силна еврејска заедница, особено сефардска, која до Втората светска војна имала огромно историско и културно значење.
Ова не е тврдење изградено врз политичка желба, туку тема што ја обработуваат сериозни академски автори.
Грчко-американската антропологинка Анастасија Каракасиду во книгата Fields of Wheat, Hills of Blood: Passages to Nationhood in Greek Macedonia, 1870–1990, објавена од University of Chicago Press, пишува за создавањето на националниот идентитет во грчка Македонија преку архиви, теренски истражувања и сведоштва. Издавачот ја опишува студијата како анализа што покажува дека, спротивно на официјалната реторика, денешното население на грчка Македонија потекнува од „длабоко разновидни етнички и културни средини“.
Каракасиду не ја прикажува Македонија како едноставна етничка слика, туку како простор во кој различни заедници, јазици, верски припадности и политички влијанија се преклопувале низ децении. Токму таквиот пристап е важен: тој не тргнува од пропаганда, туку од сложеноста на историската стварност.
Големата демографска промена се случила прво со поделбата на Македонија во 1912-1913 година и по 1922 и 1923 година, по поразот на грчката армија во Мала Азија и по Лозанскиот договор. Конвенцијата за размена на население меѓу Грција и Турција, потпишана во Лозана на 30 јануари 1923 година, предвидела задолжителна размена на православното население од Турција и муслиманското население од Грција.
Елизабет Контогиорги во делото Population Exchange in Greek Macedonia: The Rural Settlement of Refugees 1922–1930 го истражува населувањето на бегалци во рурална грчка Македонија во меѓувоениот период. Во описот на студијата се наведува дека во грчка Македонија биле населени стотици илјади бегалци од Мала Азија, Понти, Источна Тракија, Кавказ и Бугарија, а дека Македонија како „повеќејазично и етнички разновидно општество“ доживеала толку драматична промена што буквално го сменила својот карактер.
Овој податок е суштински. Тој покажува дека денешната демографска слика во Егејскиот дел на Македонија не е само резултат на природен историски развој, туку и на војни, меѓународни договори, присилни преселби, бегалски бранови и државни политики.
Според истражување објавено преку NBER, во Грција пристигнале повеќе од 1,5 милиони грчки православни бегалци од Анадолија, Источна Тракија, Кападокија, Понт, Кавказ и други области, а пописот од 1928 година покажал дека приближно секој петти граѓанин на Грција бил бегалец; во многу области на Македонија и Тракија бегалците станале мнозинство.
Особено значаен е трудот на Филип Каработ, Aspects of the Hellenization of Greek Macedonia, ca. 1912–1959, објавен во Kambos: Cambridge Papers in Modern Greek.
Самото истражување го обработува процесот на хеленизација на грчка Македонија во периодот од 1912 до 1959 година, а фокусот е ставен и врз политиките на хомогенизација и врз словеноговорните жители во регионот.
Овој извор е важен затоа што не станува збор за македонски публицистички текст, туку за западна академска анализа која го користи поимот „хеленизација“ како предмет на истражување. Со други зборови, прашањето за промената на идентитетската и јазичната слика во грчка Македонија постои и во западната научна литература.
За словеноговорното(македонско) население во грчка Македонија пишува и грчкиот историчар Јаковос Михаилидис преку случајот со Абецедарот од 1925 година. Во неговата студија Minority Rights and Educational Problems in Greek Interwar Macedonia: The Case of the Primer “Abecedar” се наведува дека Абецедарот бил словенски(македонски) буквар подготвен во 1925 година од грчките власти за словеноговорното (македонското) население во Грција.
Михаилидис пишува дека архивските извори покажуваат дека овој обид бил поврзан со обврските на Грција кон малцинствата, но дека подоцна пропаднал поради локален притисок и дипломатски околности.
Самото постоење на македонскиот Абецедар е значаен историски факт. Тоа покажува дека грчката држава во меѓувоениот период не можела да го игнорира постоењето на словеноговорно (македонско) население во северна Грција. Прашањето било присутно не само како демографски факт, туку и како образовно, дипломатско и малцинско прашање.
Во поново време, ова прашање се појавува и во извештаи на меѓународни организации за човекови права. Human Rights Watch во извештајот Denying Ethnic Identity: The Macedonians of Greece од 1994 година наведува дека етничките Македонци во северна Грција имаат свој јазик и култура, но дека грчката држава го негира нивното постоење и не дозволува настава на македонски јазик.
Прашањето стигнало и до Европскиот суд за човекови права. Во случајот Sidiropoulos and Others v. Greece, Судот разгледувал одбивање на регистрација на македонско културно здружение во Грција. Овој случај е важен затоа што покажува дека темата не е само историска, туку и современо прашање на слободата на здружување и човековите права.
И Minority Rights Group International укажува дека чувствителноста на Грција околу името Македонија е поврзана и со постоењето на етничко македонско население во северна Грција, кое барало признавање на малцински статус. Овој извор наведува дека грчката држава од 1913 година се обидувала да го асимилира етничкото македонско население во северна Грција, а дека по Граѓанската војна во Грција имало масовен егзодус на македонскоговорно население.
Денес, грчката држава оваа област ја третира како составен дел од својата национална територија и административно ја дели на региони како Централна Македонија, Западна Македонија и Источна Македонија и Тракија. Во официјалната грчка статистика доминира грчкото население, но прашањето за Македонците во Грција останува чувствително, бидејќи Грција не признава посебно македонско етничко малцинство.
Затоа, кога се зборува за Егејскиот дел на Македонија, не станува збор за пропаганда, туку за историска, демографска и правна тема што ја обработувале грчки, западни и меѓународни извори. Тие покажуваат дека овој простор не може да се разбере без да се земат предвид неговата повеќеслојна историја, старото домородно населени (македонското) големите преселби, бегалските бранови, државните политики и современите прашања за идентитетот и човековите права.
Забелешка: Во грчката државна и научна терминологија Македонците во Егејска Македонија најчесто не биле именувани како Македонци во етничка смисла, туку како „словеноговорни“, „славофони“, „двојазични“ или „тукашни“. Во локалниот говор се користеле и изрази од типот „допии“ / „допиа“, со значење „местни“, „домородни“, „луѓе од тука“. Токму овие заменски називи покажуваат дека постоењето на тоа население не можело да се игнорира, иако неговото македонско етничко име најчесто било избегнувано во официјалната грчка употреба.
Користени извори и литература:
Анастасија Каракасиду, Fields of Wheat, Hills of Blood: Passages to Nationhood in Greek Macedonia, 1870–1990, University of Chicago Press;
Елизабет Контогиорги, Population Exchange in Greek Macedonia: The Rural Settlement of Refugees 1922–1930, Oxford University Press;
Филип Каработ, Aspects of the Hellenization of Greek Macedonia, ca. 1912–1959, Kambos: Cambridge Papers in Modern Greek;
Јаковос Михаилидис, Minority Rights and Educational Problems in Greek Interwar Macedonia: The Case of the Primer “Abecedar”;
Human Rights Watch, Denying Ethnic Identity: The Macedonians of Greece;
European Court of Human Rights, Sidiropoulos and Others v. Greece;
Minority Rights Group International, Macedonians in Greece.
