Македонска Нација
Пожаране е село во областа Горни Полог, во Општина Врапчиште, сместено на источните падини на Шар Планина. Со својата вековна историја, богато духовно наследство и име опеано во македонската народна песна, тоа живее во паметењето на многу поколенија. Иако иселувањето испразнило многу од неговите домови, песната „Благуно дејче, пожаранче“ и селските храмови остануваат силна врска меѓу пожаранци, нивните потомци и родниот крај.
Селото се наоѓа на околу 670 метри надморска височина, петнаесетина километри од Гостивар и околу дваесет километри од Тетово.
Неговиот атар се граничи со атарите на Галате, Врапчиште, Прошовце, Ново Село, Калиште и Ломница. Ридската положба и близината на планината му даваат посебно обележје, а селото е познато и по метеоролошката станица за поширокиот полошки регион.
Село со траги од далечното минато
Меѓу најстарите познати пишани спомнувања на Пожаране се наведуваат документи од 1461 или 1462 година. Во старите вакуфски записи се споменуваат пожарански воденици, лозја и шуми, како и патишта што го поврзувале селото со околните населби и месности.
Патот „од Калиште до Пожаране“ и спомнувањето на пожаранските воденици сведочат за населба со обработлива земја, стопански живот и врски со околината. Имињата „Долг Камен“ и „Будини Ливади“, наведувани при определувањето на границите, се зачувале во локалната топонимија.
Во XIX век Пожаране било во состав на Полошката нахија, во Гостиварската каза на Османлиското Царство. Старите записи и статистички прегледи го прикажуваат како населба што некогаш имала значително повеќе жители и домаќинства.
Месности што ги чуваат пожаранските преданија
Околу Пожаране се наоѓаат месностите Крк Клисје, Градиште, Соколец, Климентија и Казаноец. Со нив се поврзани раскажувања за стари градби, светилишта и некогашни населби.
Називот Крк Клисје традиционално се толкува како „четириесет цркви“. За Градиште се раскажува дека таму постоеле остатоци од утврдување и кула, додека Соколец во народната традиција се памети како место на кое се одвивале обреди поврзани со желбата за потомство.
Посебно место има преданието за престојот на свети Климент Охридски во овој крај. Пренесувано од поколение на поколение, тоа станало дел од духовната меморија на пожаранци.
„Благуно дејче, пожаранче“ – песната што го прославила селото
Името на Пожаране најдалеку стигнало преку македонската народна песна „Благуно дејче, пожаранче“.
Според локалното предание, песната е поврзана со убавата Благуња од Пожаране, чие семејство се преселило во Тетово. Нејзиниот лик останал во народното пеење, а со него и името на родното село.
За иселените пожаранци и нивните потомци, песната носи посебна блискост. Таа потсетува на семејното потекло, на старите домови и на крајот од кој тргнале нивните предци. Со секоја нејзина изведба, името на Пожаране повторно станува дел од живиот македонски збор.
„Свети Никола“ – храм во срцето на Пожаране
Значајно место во животот и историјата на селото има црквата „Свети Никола“. Денешниот храм е изграден во 1912 година, на место каде што претходно постоела помала црква.
Во текот на годините храмот бил обновуван и реставриран. Неговата положба во селото и отворениот простор околу него ја истакнуваат градбата и ја прават забележлива од повеќе страни. Внатрешноста е украсена со фрескоживопис од поново време и со иконостас изработен во плитка резба.
За пожаранци, „Свети Никола“ е место на молитва и дел од семејната и селската историја. Во услови кога многу домови останале без постојани жители, зачувувањето на храмот добива уште поголемо значење. Тој ја одржува врската меѓу жителите што останале во селото и семејствата раселени низ Македонија и светот.
Храмот „Свети Климент Охридски“ – продолжување на духовната традиција
Автор на ликата е Киро Кипроски
Духовното наследство на Пожаране е збогатено и со храмот „Свети Климент Охридски“ во месноста Климентица, осветен на 9 август 2023 година од митрополитот тетовско-гостиварски г. Јосиф.
Темелите на храмот биле осветени на 21 мај 2015 година, а изградбата траела осум години. Иницијативата потекнала од Црковниот одбор, а посебен придонес имал ктиторот Гоце Томевски.
Во беседата при осветувањето, митрополитот Јосиф навел дека храмот е подигнат врз темели на средновековна црква посветена на свети Климент. Тој го истакнал и локалното предание за престојот на светителот на ова место, кое било важен поттик за возобновувањето на светилиштето.
Изградбата на храмот покажува колку силна може да остане приврзаноста кон родното место и покрај иселувањето. Со заеднички труд и поддршка, пожаранци создале уште едно место за молитва, средби и пренесување на духовната традиција.
Од стотици жители до малубројна заедница
Пописните податоци јасно го покажуваат намалувањето на населението. Во 1953 година Пожаране имало 718 жители, во 1961 година – 601, а во 1981 година – 200 жители. Во 1994 година бројот се намалил на 57, додека во 2002 година биле попишани 26 жители.
Според пописот од 2021 година, во Пожаране живееле 28 жители: 20 Македонци, седум Албанци и едно лице за кое нема податоци за етничката припадност.
Пожаранци се иселувале во Тетово, Гостивар и Скопје, но и во Белград, Букурешт, Москва, Киев и други градови. Со себе ги понеле обичаите, семејните спомени и чувството на припадност кон селото.
Пожаране заслужува грижа за зачувување на неговите храмови, стари куќи, топоними и преданија. Запишувањето на сеќавањата на постарите пожаранци, истражувањето на локалитетите и одржувањето на врските со иселениците можат да помогнат ова наследство да им се пренесе на помладите поколенија.
Кога ќе се запее „Благуно дејче, пожаранче“, повторно се изговара името на селото. А со секое враќање во родниот крај и со секое влегување во неговите храмови, продолжува врската што пожаранци ја чуваат со своите корени.
