Пишува: Новица Арсовски
Од борбата кај Д’мбени до зачувувањето на мајчиниот јазик – историја на пожртвуваност, страдање и истрајност
Да бидеш Македонец со корени од Беломорска Македонија значи да носиш семејно и историско наследство што поминало низ востанија, војни, преселби и забрани. Во тоа наследство се испреплетуваат имињата на селата, спомените за предците, мајчиниот збор и песните што продолжиле да живеат и далеку од родниот крај.
Еден од настаните што ја обележале оваа историја е борбата кај Локвата и Вињари, во близина на селото Д’мбени, Костурско, непосредно пред Илинденското востание во 1903 година.
Д’мбени и предилинденскиот отпор
На преминот од XIX во XX век, Костурско станало значајно подрачје на Македонската револуционерна организација. Низ селата се создавале комитети, се набавувало и пренесувало оружје, се организирале курирски врски и селски вооружени групи. Учители, земјоделци и занаетчии се вклучувале во подготовките за отпор против османлиската власт.
Меѓу истакнатите дејци во овој крај биле Лазар Поп Трајков, Васил Чакаларов, Пандо Кљашев и Митре Влаот. Нивната работа зависела од поддршката на населението, кое обезбедувало засолниште, храна, известувања и луѓе за четите.
Таквата поврзаност носела и голема опасност. Претресите, апсењата и казнените акции ја погодувале целата селска заедница. Подготовката за востание се одвивала во услови на постојана несигурност.
Борбата кај Локвата и Вињари
Кон крајот на мај 1903 година, на висовите Локвата и Вињари во Д’мбенската Планина, костурските револуционерни чети се судриле со побројна османлиска војска. Во дел од изворите борбата се датира на 31 мај, додека во други се наведува 30 мај.
Сведоштвата и подоцнежните историски прикази се разликуваат во бројноста на учесниците и во процените на загубите. Затоа точниот биланс не треба да се претставува како неспорен. Она што останува засведочено е тешката борба на здружените чети, учеството на локалните борци и загинувањето на повеќе револуционери.
Меѓу загинатите биле Дичо Андонов, познат и како Дичо Антонов, и Лаки Поповски. Нивните имиња останале поврзани со споменот на оваа предилинденска борба.
Значењето на настанот се согледува и во решеноста на луѓето што прифатиле да се спротивстават на редовна војска, знаејќи какви последици може да ги снајдат нив и нивните семејства.
Лазар Поп Трајков – учесник и поетски сведок
Борбата добила траен книжевен спомен во поемата „Локвата и Вињари“ на Лазар Поп Трајков, родум од Д’мбени.
Според Енциклопедијата на македонската книжевност при Институтот за македонска литература, поемата била создадена на Берик на 21 јуни 1903 година. Составена е од 252 стиха, распоредени во 63 катрени.
Во неа Поп Трајков ги опеал храброста, ранувањето, саможртвата и болката за загинатите соборци. Во средиштето се луѓето што ја воделе борбата и страдањето што го придружувало нивниот избор.
Поемата е особено вредна затоа што произлегла од непосредното искуство на учесник. Како книжевно дело, таа не може да го замени воениот извештај, но го зачувува човечкото доживување на настанот: стравот за ближните, солидарноста меѓу борците и тагата по загинатите.
Костурско во Илинденската 1903 година
Борбата кај Д’мбени била дел од поширокиот предилинденски отпор. Во летото 1903 година, Костурско станало едно од активните подрачја на Илинденското востание.
Востаничките чети преземале акции против османлиските воени и управни позиции, а населението учествувало во снабдувањето и одржувањето на востаничката организација. Во одделни места османлиската власт привремено била потисната.
Меѓутоа, воената надмоќ на Османлиската Империја и казнените операции имале тешки последици. Гореле села и домови, загинувале борци и цивили, а семејства останувале без покрив и средства за живот.
Историјата на Илинден во овој крај ги содржи и борбените подвизи и страдањето на населението. Во неа свое место имаат жените што ги одржувале семејствата, куририте што минувале низ опасни патишта и селаните што ги делеле последните резерви храна со четите.
Војните и поделбата на Македонија
Балканските војни од 1912 и 1913 година го завршиле османлиското владеење во најголемиот дел од Македонија, но донеле нови граници, насилства и бегалски движења.
По војните и мировните договори, јужниот, беломорски дел на Македонија влегол во составот на грчката држава. Семејни, стопански и културни врски што постоеле со поколенија биле пресечени со граници.
Карнегиевата комисија, која ги истражувала последиците од Балканските војни, забележала палења, протерувања, страдање на цивили и масовно напуштање на населени места. Нејзиниот извештај сведочи за длабочината на човечката трагедија што ги погодила различните заедници во регионот.
При користењето на тогашните статистики е потребна внимателност. Авторите не применувале исти мерила: јазикот, верата, црковната припадност и националноста често се мешале. Затоа историските табели мора да се читаат со објаснување кој ги составил, за кој простор и според какви категории.
Јазикот под притисок
Во децениите што следувале, македонското население во Грција се соочувало со различни облици на притисок врз јазикот и идентитетот.
Особено тежок бил периодот на диктатурата на Јоанис Метаксас, од 1936 до 1941 година. Во извештајот „Негирање на етничкиот идентитет: Македонците во Грција“, Human Rights Watch опишува забрани на употребата на македонскиот јазик, казнување и малтретирање на неговите говорители и мерки за забрзана асимилација.
Притисокот навлегувал во секојдневниот живот. Зборот научен од мајката и таткото можел да стане причина за страв. Во такви услови, семејството станувало едно од главните места каде што се чувале јазикот, песната и споменот за потеклото.
Важен документ од меѓувоениот период е и букварот „Абецедар“, отпечатен во Атина во 1925 година за словенскојазичните деца во северниот дел на Грција. Тој не добил предвидена употреба во училиштата, но останал сведоштво за постоењето на население со посебни јазични и образовни потреби.
Граѓанската војна и разделените семејства
Нов тежок пресврт донела Граѓанската војна во Грција од 1946 до 1949 година. Македонски семејства ги напуштиле своите села, а многу деца биле одвоени од родителите и засолниште нашле во други земји.
За дел од бегалците заминувањето станало трајно. Прашањата за државјанството, враќањето и имотот продолжиле да ги следат и нивните потомци.
Меѓународни организации го документирале различниот третман на бегалците според етничкото потекло. Мерките за враќање од 1982 година и имотните мерки од 1985 година биле ограничени на лица определени како етнички Грци, оставајќи многу Македонци надвор од нивниот опфат.
Зад овие правни одредби стојат човечки судбини: напуштени куќи, необработени ниви, семејни гробови и луѓе што со децении чекале повторно да го видат родното село.
Зачуваното име и право на здружување
Прашањето за слободното изразување на македонскиот идентитет продолжило и во поново време.
Во предметите „Сидиропулос и други против Грција“ од 1998 година и „Дом на македонската цивилизација и други против Грција“ од 2015 година, Европскиот суд за човекови права утврдил повреди на слободата на здружување поради одбивањето да се регистрира здружението.
Овие случаи покажуваат дека зачувувањето на културното наследство подразбира и можност луѓето слободно да се здружуваат, да го именуваат своето потекло и да го пренесуваат својот јазик.
Истовремено, културните манифестации, песните, ората и семејните врски остануваат важни начини на пренесување на наследството. Нивното значење е особено големо за заедниците што долго живееле со страв од јавно изјаснување.
Гордост што се потпира врз паметење
Гордоста на Македонецот од Беломорска Македонија има длабоки човечки корени: во пожртвуваноста на борците, во истрајноста на семејствата и во зачувувањето на мајчиниот збор низ тешките историски пресврти.
Почитта кон тоа наследство бара точност. Имињата на загинатите, местата на борбите и судбините на прогонетите заслужуваат внимателно истражување, без преувеличување на бројките и без припишување колективна вина на денешните народи.
Да се посети Д’мбени или некое друго село од кое потекнува семејството значи да се воспостави врска со конкретни луѓе и нивните животи. Да се запали свеќа за загинатите значи да се зачува споменот за нивната надеж.
Да бидеш горд Македонец од Беломорска Македонија значи да го познаваш своето минато, да го чуваш јазикот и да им го пренесеш на следните поколенија наследството на своите предци – со достоинство, знаење и почит кон човечкиот живот.
