Македонска Нација
Гора е високопланинска област на јужните падини на Шар Планина, распослана меѓу Полог, Призренската Котлина и долината на Црн Дрим. Нејзиното име произлегува од македонскиот збор „гора“ – планина, шума и височина. Со векови тоа име не означувало само географски предел, туку и посебна човечка заедница, препознатлива по својот говор, исламската вероисповед, обичаите, носијата, печалбарството и силната приврзаност кон родното место.
Денес историско-географската област е поделена меѓу Косово, Албанија и Македонија. Најголемиот дел од горанското население живее на косовската страна, во селата јужно од Призрен, додека во Македонија како горански населби најчесто се издвојуваат тетовските села Јеловјане и Урвич. На албанската страна горанско население има во селата околу Шиштавец, Борје и Запод.
Старите корени на Гора
Поради недостиг од непрекината низа пишани извори, најраната историја на Гора не може целосно да се реконструира. Археолошките остатоци, старите топоними и преданијата, сепак, сведочат дека планинските долини биле населени уште во средновековието. Во тој период областа се наоѓала на допирот меѓу Полог, Призрен, Дебарско и северните делови на Македонија.
Низ средниот век поширокиот предел преминувал под власта на различни балкански држави и владетели. Црковната организација и духовниот живот биле поврзани со старите православни средишта во Призрен, Полог, Дебар и Охрид. За христијанското минато на населението сведочат остатоци од стари цркви, христијански топоними, семејни преданија и обичаи зачувани и по преминувањето во ислам.
Во втората половина на XIV и во XV век Гора постепено потпаднала под османлиска власт. Планинската положба овозможувала извесна локална затвореност, но областа не останала надвор од економските, верските и административните процеси во Османлиското Царство.
Преминувањето на населението во ислам не се случило одеднаш. Тоа бил долготраен процес кој се одвивал во текот на повеќе поколенија, особено во XVII, XVIII и XIX век. Врз него влијаеле даночните обврски, општествената положба на христијаните, економските интереси, несигурноста и присуството на османлиските установи.
И по прифаќањето на исламот, населението го зачувало својот македонски говор и голем дел од постарите народни обичаи. Особено место продолжил да има празникот Ѓурѓовден, кој во Гора се одбележува како празник на пролетта, обновувањето на природата и заедништвото. Во обредите, песните и верувањата се препознаваат различни историски слоеви, создадени пред и по исламизацијата.
Според истражувањата на меѓународните организации, Горанците се словенскојазична и претежно муслиманска заедница. Исламизацијата главно се сместува во XVIII и XIX век, иако процесот започнал порано и не се одвивал еднакво во сите села.
Горанците својот говор често го нарекуваат „нашински“, а себеси „Нашинци“. Тоа именување ја изразува припадноста кон локалната заедница без секогаш да упатува на определена современа национална категоризација.
Во македонската дијалектологија најчесто се поврзува со западномакедонските говори. Во него се забележуваат и особености создадени низ вековните допири со албанскиот, турскиот и другите јазици од околината. Поради тоа, Гора е предмет на интерес на македонската, српската, бугарската, албанската и пошироката балканска лингвистика.
Различните национални историографии често го толкуваат говорот во согласност со сопствените национални концепции. Но неговото најголемо богатство се наоѓа во народните песни, свадбените обреди, приказните, благословите и секојдневниот говор на самите Горанци. Косовската владина платформа го определува како посебен, нестандардизиран словенски говор, сроден со говорите во западниот дел на Македонија.
Оскудното обработливо земјиште и долгите зими го направиле печалбарството една од главните одлики на Гора. Мажите заминувале во Призрен, Скопје, Тетово, Битола, Солун, Цариград, Белград и во други балкански градови. Подоцна печалбарските патишта воделе кон Турција, Средна Европа, Америка и Австралија.
Горанците станале познати како слаткари, бурекџии, пекари, алваџии, бозџии и гостилничари. Нивните дуќани можеле да се сретнат во многу градови на Балканот. Печалбарот со години живеел далеку од домот, но се враќал за свадбите, Ѓурѓовден и другите семејни собири. Оттука гурбетот станал една од најчестите теми во горанската песна – заминувањето, разделбата и копнежот по родниот крај.
Во XIX век Гора административно била поврзана со Призренскиот крај на Османлиското Царство. Иако била оддалечена од големите градски средишта, нејзините жители преку печалбарството биле запознаени со пошироките политички и општествени промени.
Во времето на Илинденското востание од 1903 година главните востанички дејства се одвивале во Битолскиот вилает. Косовскиот и Скопскиот вилает биле опфатени во помала мера, главно преку дејноста на помали чети, курирски врски и диверзантски акции. Поради тоа, евентуалното учество на луѓе од Гора или од горанските села во Тетовско најчесто треба да се бара во локалните и семејните преданија, а не во списоците на големите востанички единици.
По Балканските војни и повлекувањето на Османлиското Царство во 1912 година, историската област била пресечена со нови државни граници. Најголемиот дел од Гора влегол во составот на тогашното Кралство Србија, дел ѝ припаднал на новосоздадената албанска држава, а горанските населби во Тетовско останале во делот на Македонија ставен под српска власт.
По Првата светска војна косовскиот и македонскиот дел се нашле во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, подоцна наречено Кралство Југославија. Новите граници ги нарушиле старите стопански врски, движењето на стадата, трговијата и семејните контакти.
По Втората светска војна косовскиот дел на Гора и Македонија биле дел од југословенската федерација, но во различни федерални единици. Косовските горански села се наоѓале во автономната област, односно подоцна покраина Косово, додека Јеловјане и Урвич биле во Народна, а потоа Социјалистичка Република Македонија.
Социјалистичкиот период донел училишта, патишта, електрификација и здравствена заштита, но не го прекинал иселувањето. Голем број Горанци се преселиле во Скопје, Тетово, Призрен, Белград и во други градови. Во пописите дел од нив се запишувале како Македонци, дел како Турци, а на косовската страна и како Муслимани во национална смисла, Горанци, Бошњаци или Срби. Изјаснувањето често зависело од државната политика, образовниот систем и местото на живеење.
Најголемиот и најкомпактен дел на Гора се наоѓа јужно од Призрен, во пределот околу Драгаш. Меѓу познатите горански населби се Брод, Рестелица, Рапча, Враниште, Млике, Диканце, Глобочица, Крушево, Зли Поток, Орќуша и други села.
До крајот на XX век Гора постоела како посебна општина. По војната во Косово, нејзината територија била соединета со претежно албанската област Опоље во денешната Општина Драгаш. Со тоа Горанците станале малцинство во пошироката општинска единица.
Според косовскиот попис од 2011 година, како Горанци се изјасниле 10.265 жители. Во резултатите од пописот во 2024 година се наведуваат околу 9.140 лица, односно приближно 0,6 проценти од населението на Косово. Бројките, сепак, не го опфаќаат целото население со потекло од Гора, бидејќи многумина живеат во странство или се изјаснуваат како Бошњаци, Срби, Албанци или според друга национална припадност.
Горанската заедница има едно загарантирано место во Собранието на Косово. Шести мај – денот на Ѓурѓовден – е признаен како официјален ден на заедницата. Сепак, остануваат отворени прашањата за образованието, јазикот, економската неразвиеност и постојаното иселување. Во дел од училиштата наставата се одвива според српски наставни програми, додека други жители се определуваат за босанскиот или албанскиот образовен систем.
На македонската страна како горански населби најчесто се издвојуваат Јеловјане и Урвич, сместени на падините на Шар Планина во Тетовско. Тие не се дел од компактното јадро на косовска Гора, туку се населби чие население во значителен дел потекнува од пошироката горанска област.
Јеловјане се наоѓа на околу 1.200 метри надморска височина, во Општина Боговиње. Во постарите извори се среќава како Еловјане или Јеловљане. Населбата првпат се споменува во XVII век, а нејзиното население се поврзува со доселувања од Гора и соседните шарпланински предели.
Според пописот од 2002 година, Јеловјане имало 599 жители. Во 2021 година биле запишани 283 жители, што јасно го покажува размерот на иселувањето. На последниот попис најголем дел од жителите се изјасниле како Турци, а помал број како Македонци, Албанци или под друга определба. Но пописната определба не мора целосно да се совпадне со семејното потекло, локалниот говор и горанската културна припадност.
Урвич, исто така, е старо планинско село со население од исламска вероисповед и со говор и обичаи сродни со оние во Јеловјане и Гора. Меѓу двете села постоеле роднински, стопански и културни врски. Нивните жители традиционално се занимавале со сточарство, земјоделство и печалбарство.
Во различни периоди жителите на овие села биле именувани како Горанци, Македонци муслимани, Торбеши или Турци. Дел од населението денес се идентификува како турско или албанско, а дел го нагласува горанското или македонското потекло.
Историјата на Гора не може правилно да се разбере ако населението однапред се внесе во само една современа национална категорија. Горанците биле изложени на различни образовни, верски и државни влијанија. Поради тоа, во исто семејство понекогаш се среќаваат повеќе национални определби.
Ниту една надворешна национална политика, меѓутоа, не може да ја замени живата локална меморија. Во неа најсилни остануваат селото, родот, говорот, верата, гурбетот и сознанието дека луѓето од сите делови на Гора припаѓаат на сроден културен простор.
Горанската култура се препознава по свадбите што траат повеќе денови, женската носија, песните за гурбетот, зурлите и тапаните, орските мелодии и богатиот обреден календар. Особено место имаат Ѓурѓовден и пролетните собири, кога иселениците се враќаат во родните села.
Традиционалната кујна, слаткарството и пекарството се дел од препознатливоста на заедницата. Но културното наследство не е само фолклор. Тоа е содржано и во говорот, топонимите, семејните родословија и преданијата за луѓето што учествувале во војни, востанија, печалбарски движења и општествени промени.
Најголемата современа опасност за Гора не е само спорот околу националната припадност, туку празнењето на селата. Недостигот од работа, ограничената инфраструктура и долгогодишната политичка несигурност го поттикнуваат населението да заминува. Во многу села куќите оживуваат само во летните месеци, за свадбите и за Ѓурѓовден.
И покрај државните граници, Гора продолжува да живее како културна целина. Роднинските врски, говорот, музиката, обичаите и заедничкото паметење ги поврзуваат луѓето од косовските села со Јеловјане и Урвич во Македонија и со горанските села во Албанија.
Зачувувањето на Гора бара научно истражување без политичко присвојување, запишување на усните преданија, заштита на говорот и обичаите и создавање услови младите да останат поврзани со родниот крај.
Гора не е само периферија разделена со граници. Таа е стар шарпланински предел со сопствено историско паметење и со култура што преживеала повеќе држави, војни и преселби.
