Македонија преживеала војни, поделби и туѓи владеења. Низ сите тие премрежија, Македонците го зачувале својот јазик и култура и изградиле своја држава. Секогаш кога ќе се спомене таа издржливост, се наметнува едно прашање. До кога од нас ќе се очекува да трпиме неправди и да правиме отстапки за прашања што го засегаат нашиот идентитет?
Еден од најпознатите цитати од античките историчари за Македонија доаѓа од римскиот историчар Тит Ливиј (Titus Livius), кој во своето монументално дело „Од основањето на градот“ (Ab Urbe Condita, книга 45, поглавје 30) ја опишува силата, богатството и природната отпорност на земјата по нејзиното освојување од Рим во 168 година п.н.е.
Ливиј истакнува дека античка Македонија со векови служела како штит (бедем) за целиот медитерански свет, бранејќи ги границите од постојаните упади на северните племиња. И покрај тоа што Римјаните ја поделиле земјата на четири дела (мериди) за да ја ослабат нејзината моќ, античкиот историчар со почит го забележал нејзиниот природен потенцијал и непокорниот дух на народот.
Тој рекол: „Македонија е поделена на четири области… Оваа земја, иако изгледа сурова и тешка за живеење, всушност е богата со рудници за злато и сребро, плодна во долините и исполнета со храбри луѓе кои со векови биле бедем на цивилизираниот свет против варварските племиња од север.“
Историјата и современоста на Македонија се одбележани со долги периоди на геополитички превирања, поделби и борби за зачувување на сопствениот идентитет, јазик и државност. Различни историчари, аналитичари и јавни личности често го опишуваат овој пат како серија од тешки искушенија што продолжуваат и денес во поинаква форма. Земјата преживеа векови под различни владеења, поделби и војни, пред конечно да ја оствари својата државност. Земајќи го во предвид сето она што го има истрпено – Македонија е силна.
Историски предизвици и поделби
Османлискиот период и борбата за слобода. Според историографските записи, петвековното османлиско владеење го забавило економскиот и културниот развој на регионот. Востанијата, како Илинденското во 1903 година, завршиле со тешки последици врз населението и уништување на цели населени места.
Балканските војни и поделбата од 1913 година. Историчарите често го посочуваат Букурешкиот договор како еден од најтрауматичните моменти. Територијата на Македонија била поделена меѓу соседните држави, што довело до масовни раселувања, промена на демографската структура и негирање на македонскиот идентитет.
Светските војни и градењето на државноста. Во текот на Првата и Втората светска војна, Македонија повторно била боиште и поделена територија, сè до заседанијата на АСНОМ во 1944 година кога се поставени темелите на современата македонска држава во рамките на југословенската федерација.
А во поновата историја, спорови со соседите и блокади. Од прогласувањето на независноста во 1991 година, меѓународните аналитичари и домашните политичари укажуваат дека земјата поминала низ низа надворешни притисоци. Тие вклучуваат економски ембарга, спорот за името со Грција кој заврши со Преспанскиот договор, како и актуелните условувања и вета од Бугарија на патот кон Европската Унија.
Економска транзиција и кризи. Економските експерти нагласуваат дека процесот на приватизација во 1990-тите години оставил длабоки социјални последици, затворање на фабрики и висока невработеност. Овие состојби биле дополнително отежнати од безбедносниот конфликт во 2001 година и глобалните економски и енергетски кризи.
Иселувањето и внатрешните слабости. Социолозите и демографите денес предупредуваат дека комбинацијата од долготрајната политичка неизвесност, корупцијата и бавниот економски раст предизвикува масовно иселување, особено на младите и образовани кадри.
И покрај овие историски и современи тешкотии, многу културни дејци и историчари истакнуваат дека токму опстанокот на јазикот, културата и државноста низ сите овие премрежија претставува доказ за издржливоста на народот.
Еден од најкритичните и најактуелни општествени предизвици со кои се соочува Македонија денес е демографската криза — забрзаното намалување и стареење на населението, поттикнато од масовното иселување и падот на наталитетот. Според податоците на Државниот завод за статистика и анализите на Обединетите нации, земјата веќе има околу 1,8 милиони жители, со тренд на континуирано опаѓање.
Овој проблем директно влијае врз речиси секој сегмент од секојдневниот живот и иднината на државата.
Последици врз општеството и економијата
Недостиг на работна сила, притисок врз пензискиот и здравствениот систем. Со стареењето на населението и намалувањето на бројот на работоспособни граѓани, се влошува односот меѓу вработените и пензионерите.
Што е потребно за промена?
Анализите на институти како ЦИКП (Центар за истражување и креирање политики) нагласуваат дека еднократните финансиски мерки (како додатоци за деца) не се доволни за да го запрат овој тренд. Експертите оценуваат дека се потребни длабоки системски промени: создавање фер услови за вработување без партиски влијанија, подобрување на квалитетот на образованието и здравството, модерна инфраструктура и сигурност дека законите важат подеднакво за сите.
Еден од најпознатите светски историчари на 20 век, Британецот Ерик Хобсбом (Eric Hobsbawm), во неговиот есеј „Новата закана за историјата“ (The New Threat to History) истакнува: „Највообичаената идеолошка злоупотреба на историјата се заснова на анахронизам, а не на лаги. Грчкиот национализам ѝ го одрекува на Македонија дури и правото на нејзиното име врз основа на тоа дека цела Македонија е суштински грчка и дел од грчката национална држава, веројатно уште откако таткото на Александар Велики, кралот на Македонија, станал владетел на грчките земји на Балканскиот Полуостров. Како и сè друго поврзано со Македонија, ова е далеку од чисто академско прашање, но потребна е голема храброст за еден грчки интелектуалец да каже дека, историски гледано, тоа е бесмислица. Во четвртиот век п.н.е. не постоела грчка национална држава ниту каков било друг единствен политички ентитет за Грците; македонската империја немала ништо слично со грчката или со која било друга модерна национална држава…“
Тит Ливиј (Titus Livius), кој во своето монументално дело „Од основањето на градот“ (Ab Urbe Condita, книга 45, поглавје 30) ја опишува силата, богатството и природната отпорност на земјата по нејзиното освојување од Рим во 168 година п.н.е.
„Македонија е поделена на четири области… Оваа земја, иако изгледа сурова и тешка за живеење, всушност е богата со рудници за злато и сребро, плодна во долините и исполнета со храбри луѓе кои со векови биле бедем на цивилизираниот свет против варварските племиња од север.“
Чувството дека земјата постојано прави отстапки за клучните идентитетски и државни прашања произлегува од комбинација на геополитичка асиметрија, историски спорови и институционалните правила на Европската Унија, посочуваат политичките аналитичари и историчарите. Во домашната и меѓународната јавност постојат различни толкувања за причините и оправданоста на овие компромиси.
Правилото на едногласност и правото на вето. Според истражувањата на IAPSS Politikon, механизмот на одлучување во ЕУ и НАТО им дава на земјите-членки право на вето. Соседите како Грција и Бугарија ја искористија оваа позиција за да наметнат билатерални услови за евроатлантската интеграција на земјата.
Историското наследство на Балканот. Според анализата на Encyclopaedia Britannica, корените на денешните спорови лежат во поделбата на географска Македонија по Балканските војни во 1912 и 1913 година. Ова создаде преклопување на националните наративи кај соседните држави околу територијата, историјата и јазикот.
Ограничена преговарачка моќ. Како мала држава без пристап до море и со кревка економија по распадот на Југославија, земјата беше силно зависна од меѓународна поддршка и регионална стабилност.
Силата на Македонија не лежи во нејзината големина или геополитичка моќ, туку во нејзината издржливост и способност за опстанок низ историски бури.
Иднината е во внатрешното зајакнување. Вистинската независност и почит од соседите во иднина најмногу ќе зависат од внатрешниот напредок — владеењето на правото, економскиот развој и задржувањето на младите луѓе дома.
На крајот, историјата покажува дека империите и притисоците се менуваат, но останува она што луѓето сами ќе го изградат и зачуваат во својата земја. И еднаш нека се тргнат темните облаци над Македонија и да ја огрее сонце, затоа што си е посебна земја која придонесе многу во светската цивилизација.