Македонска Нација
Историските документи понекогаш поставуваат прашања на кои современите политики не сакаат да одговорат. Едно од нив гласи: ако на почетокот на XX век во Бугарија живееле стотици илјади Македонци, каде се нивните потомци денес?
Во писмо од 9 март 1901 година, сер Франсис Планкет, британски амбасадор во Виена, пренесува податоци според кои во тогашното Кнежество Бугарија живееле околу 600.000 Македонци.
Две години подоцна, на 26 април 1903 година, американскиот весник „The Washington Times“ објавил извештај од својот дописник во Софија, Х. Р. Чемберлејн. Тој запишал: „Вистина е дека оваа земја силно сочувствува со Македонското движење. Близу половина од населението се Македонци по род или по потекло.“
Станува збор за два одделни странски извори од почетокот на XX век, кои сведочат за бројно и влијателно македонско присуство во Бугарија.
Колку Македонци би имало денес во Бугарија?
Не може со апсолутна точност да се утврди колку Македонци денес би живееле во Бугарија доколку во изминатите 125 години немало асимилација, негирање на нивната посебност и попречување на македонското организирање.
Може, меѓутоа, да се направи условна демографска пресметка.
Во 1900 година Бугарија имала приближно 3.744.000 жители. Ако се земе како основа британската процена од 600.000 Македонци, тие претставувале околу 16 проценти од тогашното население:
600.000 ÷ 3.744.000 = 16,02 проценти
На 31 декември 2025 година Бугарија имала 6.423.207 жители. Доколку потомците на тогашните Македонци го задржале истиот удел во населението, нивниот можен број во 2026 година би изнесувал: 6.423.207 × 16,02 проценти = приближно 1.029.000 луѓе
Според овој наједноставен модел, денес во Бугарија би можеле да живеат околу еден милион потомци на Македонците споменати во британскиот извештај.
Во процената од еден милион не се вклучени подоцнежните бранови Македонци протерани од егејскиот дел на Македонија и населени во Бугарија. Со нив и со нивните потомци, вистинскиот број на жители со македонско потекло денес несомнено би бил уште поголем.
Ова не значи дека сите тие луѓе денес задолжително би се изјасниле како Македонци. Во текот на 125 години имало војни, преселби, иселување, мешани бракови, промена на јазикот и природно менување на личното самоопределување.
Сепак, само со овие процеси тешко може да се објасни разликата меѓу проценетите 600.000 Македонци во 1901 година и само 1.143 лица евидентирани како Македонци на бугарскиот попис од 2021 година.
Луѓето останале, но идентитетот бил потиснуван
Асимилацијата не се спроведува секогаш само со отворено насилство. Таа може да се врши преку образованието, администрацијата, пописните категории, историските толкувања и создавањето страв од јавно изразување различен национален идентитет.
Кога државата не признава дека одредена заедница постои, не ѝ дозволува слободно да се организира и не создава услови за негување на нејзиниот јазик и култура, со текот на времето се намалува бројот на оние што јавно се изјаснуваат како нејзини припадници.
По неколку поколенија, луѓето не исчезнуваат. Нивното потекло се премолчува, се преименува или се вградува во идентитетот на мнозинството.
Токму затоа денешната пописна бројка не може автоматски да се прифати како доказ дека во Бугарија нема Македонци. Таа покажува само колку луѓе во постојните политички и општествени услови се изјасниле или се охрабриле да се изјаснат како Македонци.
Шишманов ја разбрал силата на македонската државност
Во 1903 година францускиот новинар, писател и публицист Гастон Рутие разговарал со Иван Шишманов, бугарски научник и министер за народна просвета. Шишманов изјавил: „По десет години, ако Македонија стане автономна, таму нема да постојат ниту Бугари, ниту Срби, ниту Грци – ќе постојат само Македонци.“
Тој не предвидувал исчезнување на луѓето, туку надминување на бугарските, српските и грчките национални влијанија. Во автономна Македонија населението ќе имало заеднички политички и економски интереси, сопствена администрација и свои државни институции.
Со други зборови, самостојната политичка заедница природно ќе го зајакнувала македонскиот идентитет.
Во тоа се наоѓа и одговорот зошто автономијата и независноста на Македонија не им одговарале на Софија, Белград и Атина. Самостојна Македонија ќе создава Македонци што ќе ѝ бидат лојални на својата татковина, а не население врз кое соседите ќе можат да градат територијални претензии.
За да ја присвојат земјата, требало да го присвојат народот
Изјавата на Шишманов не претставува повик за асимилација, но ја открива политичката логика што стоела зад постапките на соседните држави.
Ако македонската автономија ќе го зацврстела македонскиот идентитет, тогаш државите што претендирале на територијата на Македонија имале интерес да го спречат нејзиното политичко осамостојување.
За да се оправда присвојувањето на земјата, најнапред требало да се присвои нејзиниот народ. Македонците биле прогласувани за Бугари, Срби или Грци, а нивниот посебен идентитет бил претставуван како непостоен, привремен или измислен.
За остварување на тие цели биле користени различни средства:
- отворање училишта и црковни институции под контрола на соседните држави;
- испраќање учители, свештеници и политички пропагандисти;
- финансирање организации и вооружени чети;
- присвојување на македонските револуционери;
- менување на историското паметење;
- попречување на македонското политичко и културно организирање;
- административно и пописно заведување на Македонците како припадници на други народи.
Оттука, асимилацијата не била само спонтана последица на времето. Таа била дел од пошироката борба за Македонија, во која бугарите, србите и грците настојувале да докажат дека македонската земја и македонскиот народ им припаѓаат ним.
Прашањето останува отворено и денес
Историските извори покажуваат бројно македонско присуство во Бугарија, додека денешната бугарска државна политика не признава постоење на македонско малцинство.
Македонските здруженија со години се соочуваат со пречки при регистрацијата и остварувањето на правото на слободно здружување. Со овие прашања повеќепати се занимавале Европскиот суд за човекови права и Комитетот на министри на Советот на Европа.
Во април 2026 година и Комитетот за човекови права на Обединетите нации утврди дека Бугарија ја повредила слободата на здружување со одбивањето да регистрира организација за правата на етничките Македонци.
Оттука, прашањето за Македонците во Бугарија не е само историски спор. Тоа е современо прашање за човековите права, слободното самоопределување и еднаквата примена на европските вредности.
Поука за денешните македонски политичари
Историјата покажува дека најголемата заштита на македонскиот идентитет е силна, самостојна и достоинствена македонска држава.
Токму тоа го разбрал и Шишманов уште во 1903 година. Доколку Македонија станела автономна и самостојна, нејзините жители ќе развивале заеднички интереси, институции и свест дека ѝ припаѓаат на Македонија.
Затоа денешните македонски политичари мора да извлечат јасна поука: секое откажување од македонската историја, јазик, име и национална посебност не претставува обичен дипломатски компромис. Таквите отстапки можат да станат дел од истиот процес со кој во минатото се потиснувал и преименувал македонскиот идентитет.
Македонија не смее да дозволи туѓи држави да определуваат кои сме, каков јазик зборуваме, на кого му припаѓаат нашите револуционери и од кога постои македонскиот народ.
Македонските политичари имаат обврска да разговараат со соседите, но немаат право да преговараат за постоењето на сопствениот народ. Европската интеграција треба да значи заштита на идентитетот и човековите права, а не прифаќање на туѓо толкување на македонската историја.
Денес Бугарија бара права за Бугарите во Македонија. Македонија треба да ги почитува правата на секој свој граѓанин, но истовремено мора јасно и упорно да бара еднакви права за Македонците во Бугарија.
Европските права мора да важат за сите. Она што Бугарија го бара за Бугарите во Македонија, мора да им го овозможи и на Македонците во Бугарија.
И дали денешните македонски политичари конечно ќе разберат дека државата и националниот идентитет мора да се чуваат, затоа што она што една генерација ќе го отстапи, идните поколенија тешко ќе можат да го вратат?
Поуката е јасна: народот што не ја брани својата историја, својот јазик и своето име ризикува другите најнапред да му ги преименуваат, а потоа да тврдат дека никогаш не постоел.
