Британскиот амбасадор сер Франсис Планкет известува дека Македонците имале големо општествено, воено и административно влијание во Бугарија, а нивниот стремеж бил создавање независна македонска држава.
Во писмо од 9 март 1901 година, сер Франсис Планкет, британски амбасадор во Виена, известува дека во тогашното Кнежество Бугарија живееле околу 600.000 Македонци.
Документот претставува значајно дипломатско сведоштво за бројноста, положбата и влијанието на македонското население во Бугарија на почетокот од XX век. Планкет го испратил извештајот до британскиот министер за надворешни работи Хенри Пети-Фицморис, маркизот од Ленсдаун.
Британскиот дипломат пренесува податоци од напис објавен во гласилото „Information“ на 8 март 1901 година. Во него се наведува дека Македонците имале силно присуство во бугарската војска, државната администрација, образованието и црквата.
Порастот на населението се должел на доселувањето од Македонија
Според пренесените статистички податоци, Кнежеството Бугарија имало околу 3.500.000 жители. Во споредба со пописот од 1890 година, населението се зголемило за приближно 600.000 луѓе.
Во извештајот се нагласува дека овој пораст претежно бил последица на доселувањето од Македонија и од Одринскиот Вилает.
Македонските доселеници најчесто пристигнувале без значителен имот, но со своето знаење, образование и работоспособност. Поради тоа, тие станувале непосредни конкуренти на локалното бугарско население.
Само во Софија живееле околу 20.000 Македонци, додека во Пловдив нивниот број изнесувал околу 8.000. Значително македонско население имало и во другите градови на Кнежеството.
Силно влијание во војската, администрацијата и црквата
Податоците што ги пренесува Планкет сведочат за големото присуство на Македонците во важните институции на тогашна Бугарија:
- една третина од офицерите во бугарската армија биле Македонци;
- од околу 8.600 учители, 2.600 биле Македонци;
- од 38.000 државни службеници, 15.000 биле Македонци;
- четворица од осумте митрополити биле родени во Македонија;
- од вкупно 3.112 свештеници, 1.262 биле Македонци.
Овие бројки покажуваат дека Македонците не биле малубројна или незабележлива доселеничка група, туку значаен општествен фактор со силно влијание врз војската, администрацијата, просветата и црковниот живот.
Нивното политичко дејствување, според британскиот дипломатски извештај, било поттикнато од стремежот за ослободување и создавање независна македонска држава.
„Македонецот се натпреварува со Бугаринот“
Документот покажува дека односите меѓу Македонците и Бугарите не биле претставувани како односи меѓу еден ист народ. Напротив, Македонците биле опишани како посебна и бројна заедница што економски се натпреварувала со Бугарите.
Токму поради тоа, во извештајот се оценува дека македонското прашање за Бугарија одамна престанало да биде само надворешнополитичко прашање. Тоа добило и силен внатрешен, економски и општествен карактер.
Според пренесената оценка, дел од Бугарите барале Европа да обезбеди реформи, автономија, кралство или република за Македонија, за Македонците да можат да се вратат во својата татковина и повеќе да не им бидат економска конкуренција.
Во документот оваа состојба сликовито е опишана со зборовите дека Македонците им го земале „лебот од устата“ на Бугарите.
Македонците биле подготвени да се вратат во својата земја
Планкет предупредува дека, доколку во Македонија избувне востание, ниту една сила не би можела да ги спречи македонските офицери, војници и учители од Бугарија да ја преминат границата и да им се приклучат на своите сонародници.
Со тоа британскиот дипломат го нагласува силното чувство на припадност кон Македонија кај македонските доселеници. Иако живееле и работеле во Бугарија, тие својата татковина ја гледале во Македонија и биле подготвени да се вратат за да учествуваат во нејзиното ослободување.
Во писмото се посочува и дека бугарскиот претставник го известил Планкет оти новата влада на премиерот Рачо Петров ќе продолжи со политиката на претходната влада на Тодор Иванчов во настојувањето да ги смири револуционерните стремежи на Македонците.
Дипломатско сведоштво за посебноста на Македонците
Британскиот документ од 1901 година е значаен затоа што Македонците доследно ги именува како Македонци, одделно од Бугарите. Тој сведочи дека во Бугарија живееле стотици илјади Македонци, кои имале силно влијание, но не ја заборавиле својата татковина.
Извештајот истовремено покажува дека стремежот на Македонците бил насочен кон ослободување и политичко осамостојување на Македонија. Нивната бројност, организираност и подготвеност да се вратат во земјата при евентуално востание претставувале значаен фактор во тогашните балкански политички односи.
Извор: Turkey. No. 1 (1903). Correspondence Respecting the Affairs of South-Eastern Europe, Presented to both Houses of Parliament, February 1903, стр. 19–20. Објавувањето на оваа збирка дипломатски документи е заведено и во архивата на британскиот Парламент.
