На 3 септември 1901 година четите на Јане Сандански, Христо Чернопеев и Крсто Асенов ја заробиле американската мисионерка Елен Стон. Шестмесечната заложничка драма, позната како аферата „Мис Стон“, одекнала низ Европа и Америка и го изнела македонското ослободително дело пред светската јавност.
На 3 септември 1901 година, односно на 21 август според стариот календар, во месноста Подпрена Скала, на патот меѓу Банско и Горна Џумаја во Пиринскиот дел на Македонија, била заробена американската протестантска мисионерка Елен Марија Стон.
Заедно со неа била одведена и нејзината придружничка Катерина Стефанова Цилка, која во тој момент била бремена. Акцијата ја извеле четите на Македонската револуционерна организација, предводени од Јане Сандански, Христо Чернопеев и Крсто Асенов.
Која била мис Стон?
Елен Марија Стон (1846–1927) била американска протестантска мисионерка која дејствувала меѓу христијанското население во Македонија.
Нејзиното заробување било извршено со цел да се обезбеди откуп за финансирање на македонското револуционерно дело и борбата против османлиската власт. Станува збор за еден од најпознатите меѓународни настани поврзани со македонското ослободително движење од почетокот на XX век.
Средства за македонската револуционерна борба
На почетокот од XX век Македонската револуционерна организација се соочувала со сериозен недостиг од пари за набавка на оружје, муниција и друга опрема неопходна за продолжување на борбата против османлиската власт.
Населението во Македонија било сиромашно и не можело да ги обезбеди потребните средства. Поради тоа, меѓу револуционерите се појавила идејата преку заробување влијателни или богати лица да се обезбеди откуп.
Пред заробувањето на мис Стон биле разгледувани и други можности, но повеќето планови пропаднале. Конечно, цел станала американската мисионерка, за која револуционерите процениле дека нејзината држава и протестантската мисија ќе бидат подготвени да платат висок откуп.
Првично биле побарани 25.000 турски лири. Со парите требало да се купи оружје и да се зајакнат четите на Организацијата.
Шест месеци низ македонските планини
По заробувањето започнала исклучително тешка и опасна шестмесечна одисеја. Четите постојано се движеле низ Пиринските и Малешевските Планини, избегнувајќи ги османлиските потери и другите вооружени групи што се обидувале да им ги одземат заложничките.
Движењето било особено тешко поради возраста на мис Стон и бременоста на Катерина Цилка. Во зимски услови, четниците морале истовремено да се грижат за безбедноста на жените и да ги избегнуваат судирите со османлиската војска.
Во своето подоцнежно сведоштво мис Стон раскажала дека вооружените лица го запреле нивниот караван доцна вечерта, ги симнале патниците од коњите, а потоа неа и Катерина ги одвоиле од останатите.
И покрај исклучително тешките околности, револуционерите настојувале со заробените жени да постапуваат човечно. Им обезбедувале храна, засолниште и заштита колку што дозволувале условите во планината.
Раѓање дете во заробеништво
На 4 јануари 1902 година, додека сè уште траело заробеништвото, Катерина Цилка родила девојче. Детето го добило името Елена, во чест на мис Стон.
Породувањето се одвивало во исклучително тешки и опасни услови, далеку од болница и без соодветна медицинска опрема. Мајката и новороденчето преживеале благодарение на грижата на луѓето што им помагале на четниците, како и на медицинското искуство на мис Стон.
Присуството на бебето дополнително го отежнало движењето. Неговиот плач можел да ја открие положбата на четата, додека зимата и постојаните преместувања претставувале сериозна опасност за животот на мајката и детето.
Откупот и ослободувањето
Додека заложничките биле пренесувани низ планините, се воделе долги и сложени преговори. Случајот предизвикал големо внимание во Соединетите Американски Држави и во Европа, а весниците редовно известувале за судбината на американската мисионерка.
Американската влада била под силен притисок од јавноста, но избегнувала директно да го плати откупот. Парите биле собрани главно преку доброволни прилози и активностите на протестантските кругови.
На 31 јануари 1902 година во Банско биле предадени 14.500 турски лири. На 23 февруари 1902 година, по речиси шест месеци заробеништво, мис Стон, Катерина Цилка и новородената Елена биле ослободени кај селото Градошорци во Струмичко.
Дел од добиените средства бил употребен за набавка на оружје, муниција и опрема за македонските револуционерни чети.
Македонија пред светската јавност
Аферата „Мис Стон“ прераснала во голем меѓународен и медиумски настан. Европската и американската јавност со месеци ја следела заложничката драма, а во светските весници сè почесто се пишувало за Македонија, положбата на нејзиното население и дејствувањето на Македонската револуционерна организација.
По ослободувањето, мис Стон зборувала за своето искуство пред американската јавност. Нејзините сведоштва придонеле да се дознае дека македонските револуционери не биле обични разбојници, туку организирани борци со политичка цел, кои настојувале да обезбедат средства за ослободителното дело.
Според историчарот Ванчо Ѓорѓиев, по времетраењето, спектакуларноста, финансискиот ефект и афирмацијата на македонското ослободително движење на меѓународен план, аферата „Мис Стон“ била најкрупната акција од ваков вид во историјата на Организацијата.
Иако заробувањето две жени останува контроверзен чин, аферата мора да се разгледува во историскиот контекст во кој се случила. Македонија била под османлиска власт, населението било изложено на насилство и сиромаштија, а револуционерното движење немало државна поддршка ниту редовни извори за финансирање.
По 125 години, аферата „Мис Стон“ останува еден од најпознатите и најнеобични настани во македонската револуционерна историја – шестмесечна драма што го насочила погледот на светот кон Македонија и нејзината борба за слобода.
