Гордана Димовска
Идентитетот е основната приказна што ја носиме во себе – одговорот на прашањето кои сме, од каде доаѓаме и на која заедница ѝ припаѓаме. Тој ни дава чувство на достоинство, сигурност и припадност, но и рамка според која го разбираме светот и донесуваме одлуки.
Затоа, кога некој ги оспорува нашите најдлабоки уверувања за сопственото потекло и припадност, тоа не го доживуваме само како различно мислење, туку како непосреден напад врз нашето постоење.
Оспорувањето на македонската историја, јазик и национален идентитет во 21 век претставува длабока неправда и повреда на основното човеково право на самоопределување. За Македонците ова не е обична историска расправа, туку прашање на достоинство, опстанок и право слободно да бидат она што се.
Од друга страна, кај дел од соседните држави оспорувањето на македонската посебност е продолжение на историските и политичките натпревари започнати уште во 19 век. Секоја од нив изградила сопствен национален наратив, според кој историјата, културата и населението на Македонија требало да ѝ припаѓаат токму нејзе.
Кога Република Македонија во 1991 година ја прогласи својата независност, повторно се разбудија старите националистички стравови, претензии и аспирации. Оттогаш од македонскиот народ постојано се бара да го докажува своето постоење пред Европа, која истовремено тврди дека се залага за човекови права, различности и почитување на идентитетите.
Зошто идентитетот толку силно се брани?
Кога реалноста ќе се судри со нечии однапред изградени ставови, се појавува когнитивна дисонанца – ментална непријатност предизвикана од спротивставени уверувања и факти.
За да ја намалат таа непријатност, луѓето често ги игнорираат доказите што не им одговараат, бараат оправдувања за сопствените ставови, ги прифаќаат само информациите што ги потврдуваат нивните верувања или ја префрлаат вината врз другите. Понекогаш дури и сеќавањето на минатото се приспособува кон сегашната слика што човекот сака да ја има за себе.
Токму затоа мора да се прави разлика меѓу здравото чувство за сопствениот идентитет и ригидната идеологија.
Здравиот идентитет подразбира самодоверба, отвореност кон нови факти, подготвеност за учење и почитување на туѓите разлики. Ригидната идеологија, пак, се темели врз догматизам, поделби на „ние“ и „тие“ и доживување на секое различно мислење како закана.
Одбраната на македонскиот идентитет не треба да значи негирање на другите. Таа треба да биде достоинствено, аргументирано и истрајно потврдување на сопственото постоење.
Социјалните мрежи и заробеноста во сопствените ставови
Социјалните мрежи не се само места за комуникација. Нивните алгоритми честопати ги засилуваат поделбите, предрасудите и когнитивната дисонанца, создавајќи средина во која прифаќањето различни факти станува сè потешко.
Кога некој јавно ќе заземе цврст став, тој вложува дел од својот углед и социјален капитал. Доколку подоцна се појават информации што покажуваат дека погрешил, промената на мислењето може да ја доживее како јавен пораз или понижување.
Поради тоа, за многумина е полесно да создадат ново објаснување, да ги отфрлат доказите или да ја приспособат реалноста, отколку отворено да признаат дека нивните претходни ставови биле погрешни.
Ова особено се забележува во расправите за македонскиот идентитет, каде што фактите неретко се потиснуваат од пропагандата, политичките интереси и националните митови.
Архивските докази се најсилниот одговор
Најдобрата одбрана од историскиот ревизионизам е систематското објавување на примарни историски извори, особено документи од трети и независни страни.
Австроунгарските, британските, француските, германските и руските дипломатски извештаи од 19 и почетокот на 20 век содржат значајни сведоштва за населението во Македонија, за неговите политички барања и за процесот на развивање посебна македонска национална свест.
Од исклучително значење се и делата на Ѓорѓија Пулевски, Крсте Петков Мисирков, Димитрија Чуповски и другите македонски преродбеници и дејци. Нивните пишани зборови сведочат дека македонската национална и јазична посебност не е создадена со политичка одлука по Втората светска војна, туку има свои многу подлабоки корени.
Странски сведоштва за македонската посебност
Кога се дебатира за македонскиот идентитет, особено значење имаат трудовите на странски научници, лингвисти, публицисти и дипломати кои ја евидентирале состојбата на теренот независно од подоцнежното создавање на современата македонска држава.
Еден од нив е австрискиот публицист Карл Хрон, кој во 1890 година во Виена го објавил делото „Народноста на македонските Словени“ – „Das Volksthum der Slaven Makedoniens“. Во него тој ги анализирал јазичните и етничките состојби во Македонија, преиспитувајќи ги тврдењата на соседните пропаганди.
Значајни се и документите од Руската Империја поврзани со доселувањето балканско население во областите познати како „Нова Србија“ во средината на 18 век. Во нив се среќаваат записи во кои одредени доселеници се заведуваат како припадници на „македонската нација“, одделно од други национални и регионални определби.
Посебно место зазема „Меморандумот за независноста на Македонија“ од 1913 година, подготвен од македонски интелектуалци во Санкт Петербург, предводени од Димитрија Чуповски. Документот бил упатен до големите сили со јасно барање за создавање независна македонска држава и спречување на поделбата на Македонија меѓу соседните балкански држави.
Значаен придонес дал и американскиот славист Хорас Лант, професор на Универзитетот Харвард, кој во 1952 година ја објавил „Граматиката на македонскиот литературен јазик“. Неговиот труд придонел македонскиот јазик да биде научно проучуван и меѓународно претставен според неговите сопствени граматички и јазични особености.
Овие и многу други примери покажуваат дека македонската посебност не е политички конструкт од поново време. Таа е историска, културна и јазична реалност, евидентирана и надвор од македонската средина.
Дигитализација и пристап до светската јавност
Голем дел од македонските научни трудови, архивски документи и културни богатства долго време остануваа затворени во локални рамки и недоволно достапни за светската јавност.
Затоа, еден од најважните стратешки чекори е дигитализацијата на средновековните ракописи, дипломатските документи, фолклорното наследство и археолошките пронајдоци. Тие треба да бидат достапни преку светски дигитални библиотеки, меѓународни архивски платформи и проекти како „Еуропеана“.
Македонските историчари, археолози и лингвисти треба почесто да ги објавуваат своите истражувања во релевантни меѓународни научни списанија. Трудовите што ќе поминат низ стручна меѓународна рецензија стануваат дел од светската научна литература и многу потешко можат да бидат игнорирани или политички оспорувани.
Културната дипломатија како наша сила
Македонското духовно и културно наследство мора уште поодлучно да се заштитува и претставува пред УНЕСКО и другите меѓународни институции.
Гласоечкото пеење, мартинките, македонската традиционална куќа, фреските во Курбиново и Нерези, народните носии, музиката, обичаите и фолклорот се дел од богатството преку кое светот може да ја запознае посебноста на Македонија.
Преводите на современата македонска литература, гостувањата на македонскиот балет и театар, македонските филмови и учеството на нашите музичари на светските фестивали честопати можат да постигнат повеќе од бескрајните политички расправи.
Кога светот непосредно ќе ја запознае македонската култура, тој полесно ја разбира и ја прифаќа македонската реалност.
Идентитетот се брани со знаење и достоинство
Одбраната на македонскиот идентитет не смее да се сведе само на реакции кога некој ќе нè оспори. Таа мора да биде трајна државна, научна, образовна и културна стратегија.
Потребни ни се отворени архиви, дигитализирано наследство, преведени научни трудови, силна културна дипломатија и генерации што ќе ја познаваат сопствената историја.
Македонскиот идентитет не е нешто што треба секојдневно да го докажуваме за да добиеме туѓо одобрение. Тој е наше природно и неотуѓиво право. Но наша должност е да го познаваме, да го негуваме и достоинствено да го пренесуваме на идните поколенија.
