Македонска Нација
Документите донесуваат силно сведоштво за стремежот на македонскиот народ кон политичко обединување, автономно уредување и возобновување на сопствената државност по Берлинскиот конгрес
На 11/23 март 1881 година во Ќустендил бил прогласен Манифестот на Привремената влада на Македонија – „Единство“. Тој претставува еден од значајните документи во развојот на македонската политичка и националноослободителна мисла во XIX век.
Во Манифестот Македонија се именува како татковина, Македонците се повикуваат да не го заборават своето потекло, а како спас од ропството, туѓите пропаганди и опасноста од распарчување се истакнува обединувањето под едно заедничко македонско знаме.
Документот е потпишан од претседателот Васил Чомо, познат и како Васил Симон, и од секретарот Никола Трајков.
Зачуваниот примерок е на француски јазик, а под него е наведено: „Верно на оригиналот, Доспат, 18/30 април 1881 година“. Во објавената историска литература се наведува дека оригиналот бил составен на грчки јазик, додека до дипломатските претставници била испраќана француската верзија.
Македонија по Берлинскиот конгрес
Манифестот бил создаден во еден од најтешките периоди за Македонија. По Берлинскиот конгрес од 1878 година, Србија, Романија и Црна Гора добиле меѓународно призната независност, Бугарија била воспоставена како автономно кнежевство, а Источна Румелија добила посебна автономна положба во Османлиската Империја.
Македонија, пак, останала под непосредна османлиска власт.
Членот 23 од Берлинскиот договор предвидувал воведување посебни органски правилници и реформи во европските области на Османлиската Империја. Македонските дејци во оваа одредба гледале меѓународноправна основа за барање посебно, автономно уредување на Македонија.
Но ветените реформи не биле спроведени, а големите сили не презеле решителни мерки за да ја принудат Османлиската Империја да ги исполни преземените обврски.
Истовремено, во Македонија се засилувале дејствувањата на соседните пропаганди. Таквата состојба создавала страв дека земјата може да биде распарчена, а нејзиниот народ поделен и претставен како дел од соседните народи.
Националното собрание во Гремен-теке
Според објавените документи, од 21 мај до 2 јуни 1880 година во месноста Гремен-теке, во Островско, се одржало Национално собрание на Македонија.
Во него учествувале 32 претставници од различни краишта и народности што живееле во Македонија. Собранието ја разгледало политичката положба на земјата и односот на Османлиската Империја и големите сили кон македонското прашање.
Било решено најнапред по легален и дипломатски пат да се побара применување на членот 23 од Берлинскиот договор. Барањата требало да бидат доставени до Високата порта и до претставниците на големите сили.
Доколку Османлиската Империја одбиела да ги спроведе реформите, а големите сили не преземеле ништо, била предвидена можноста македонскиот народ да биде повикан на оружје под паролата:
„Македонија за Македонците!“
Националното собрание ја избрало Привремената влада на Македонија – „Единство“, како политичко и извршно тело задолжено да ги застапува усвоените барања.
Во првиот состав на Владата се наведуваат претседателот Васил Симон и членовите Анастас Димитровиќ и Али Ефенди. Со активностите биле поврзани и други дејци, меѓу кои во историската литература се спомнува Леонидас Вулгарис.
„Нашата мила татковина Македонија“
Манифестот од 1881 година започнува со непосредно обраќање:
„Македонци, нашата мила татковина Македонија некогаш беше една од најславните земји.“
Неговите автори го поврзуваат македонскиот народ со славното античко минато, со македонските фаланги, Аристотел и Александар Велики. Таквиот начин на изразување бил карактеристичен за романтичарските национални движења од XIX век, кои во древната историја барале потврда за правото на слобода и државност.
Во Манифестот Македонија е претставена како мајка што ги повикува своите синови да не дозволат нејзино уништување:
„Нашата мајка Македонија стана како вдовица, осамотена и напуштена од нејзините синови.“
Авторите предупредуваат дека Македонија е сведена на „географски поим“, дека над неа се надвиснала опасност од распарчување и дека заменувањето на еден јарем со друг нема да донесе слобода.
Според нив, тоа било прашање на живот или смрт за татковината.
Повик против поделбите и туѓите пропаганди
Една од најсилните пораки во документот е повикот Македонците да не дозволат да бидат разделени од туѓите пропаганди.
Манифестот зборува за сили што го веат „знамето на раздорот“, шират погубни идеи и го делат населението на повеќе спротивставени народи. Како одговор на таквото дејствување се повикува на заедништво и обединување под македонското знаме.
Во преводот на македонски јазик се вели:
„Направете сè што е во ваша моќ за да се напишат зборовите ‘Сложна и обединета Македонија’ на знамето што ќе го кренам.“
Понатаму се повикува народот, обединет под знамето на Македонија, еднодушно да ги испише зборовите:
„Да живее македонскиот народ, да живее Македонија!“
Оваа порака го покажува стремежот Македонија да се сочува како една политичка и територијална целина, наспроти плановите на соседните држави и интересите на големите сили.
„Македонци, запомнете го вашето потекло“
Манифестот не бил само дипломатско обраќање. Тој бил и повик упатен непосредно до македонскиот народ.
Неговите автори барале од Македонците да ја препознаат опасноста, да ги надминат внатрешните поделби и да се обединат околу сопствената татковина. Слободата во документот е претставена како природно и наследно право на народите, кое на Македонија со векови ѝ било одземано.
Документот завршува со јасна порака:
„Македонци, запомнете го вашето потекло и не се одрекувајте од него!“
Овие зборови ја содржат суштината на Манифестот: зачувување на македонската историска свест, спротивставување на поделбите и борба за политичка слобода.
Документ со печат и потписи
На приложената фотографија од завршната страница се гледа францускиот текст, датумот „Ќустендил, 11/23 март 1881“, забелешката „Верно на оригиналот, Доспат, 18/30 април 1881“, како и печатот и потписите на претседателот и секретарот.
Печатот на Привремената влада е значаен дел од документот. Со него се потврдува дека авторите настапувале во име на политичко тело што ја носело Македонија во своето официјално име.
Документот е објавен според архивски примерок од Москва, од фондот на гроф Николај Игнатиев, фонд 730, опис 1, архивска единица 79. На македонски јазик е преобјавен во делото на Љубен Лапе, „Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ“, втор дел, Скопје, 1976 година, стр. 256–258.
Сведоштво за македонската државотворна мисла
Манифестот на Привремената влада на Македонија од 1881 година е важен затоа што бил создаден повеќе од една деценија пред основањето на Македонската револуционерна организација.
Во него веќе се присутни основните идеи што подоцна ќе го обележат македонското ослободително движење: Македонија како посебна татковина, автономијата како непосредна политичка цел, спротивставувањето на туѓите пропаганди и единството како услов за ослободување.
Иако Привремената влада немала доволно организирани сили за да ги оствари поставените цели, нејзините документи останале сведоштво дека македонската државотворна мисла била жива и јасно изразена уште во 1880 и 1881 година.
Најсилната порака на Манифестот останува актуелна како историски аманет:
Единството е услов за слободата, а Македонија може да се зачува само доколку нејзиниот народ не се откаже од своето име, потекло и татковина.
Извори: Манифестот во македонски превод, преглед на Привремената влада
