Македонска Нација
Револуционерните судови на Организацијата имале утврдена постапка, а најтешките казни се изрекувале за шпионажа, предавство, разбојништво и откривање организациски тајни
Пишува: Блаже Миневски
Уште во Уставот на Кресненското, односно Македонското востание од 1878 година, било предвидено дека секој за кого ќе се утврди дека е шпион ќе биде казнет со смрт.
Според д-р Милка Ристова, автор на книгата „Кривичното правосудство во Македонија 1878–1912 година“, во документите на македонските револуционерни организации смртната казна најчесто била предвидена за шпионажа, предавство, преговарање со непријателот и неовластено предавање на востаниците.
Истите одредби се среќаваат и во уставите и правилниците на Македонската револуционерна организација од 1893 и 1894 година. Никола Петров Русински во своите мемоари запишал:
„Ние немаме участоци и затвори; секоја пресуда е убиство на предавниците.“
Револуционерните судови на ВМРО
Според академик Александар Христов, со формирањето на првите чети започнало и организирањето на револуционерното судство.
На почетокот, судските функции му биле доверени на војводата. Тој собирал докази, ги сослушувал сведоците, ги разгледувал споровите и донесувал пресуди. Во постапката често учествувал и народот, а пресудите вообичаено биле соопштувани на јавни собири.
Подоцна бил воспоставен и систем на двостепено одлучување. Смртната пресуда не можела да се изврши без потврда од Окружниот револуционерен комитет, а во одредени случаи и од Централниот комитет на ВМРО.
Кон крајот на 1900 година, во револуционерните комитети биле формирани судски групи, комисии и оддели, составени од три до пет члена.
Организацијата судела за:
- шпионажа и предавство;
- откривање организациски тајни;
- предавање чети на османлиската власт;
- разбојништво и убиства;
- кражби и други тешки престапи;
- спорови за наследство, имот и меѓи.
Од Смилевскиот конгрес до Тодор Александров
Во Дисциплинскиот устав, донесен на Смилевскиот конгрес во 1903 година, бил утврден цел систем на казни: смртна казна, разобличување пред четата, обезоружување, префрлање во друга чета, укор и сменување од должност.
Смртната казна можела да биде извршена со стрелање или бесење, а се изрекувала за предавство на татковината и за предавање на војводата или четата на непријателот.
По Балканските и Првата светска војна, судските процеси останале составен дел од дејствувањето на Организацијата. Во времето на Тодор Александров биле изработени детални таблици со казни.
Во нив било наведено:
„Шпионство или издавање тајни на Организацијата на противници се казнува со смрт.“
Смртна казна била предвидена и за разбојништво, тешки убиства, силување, пропаганда за расцепување на Организацијата и за повторување тешки престапи.
Гоце Делчев како револуционерен судија
Спомените на македонските војводи сведочат дека Гоце Делчев имал значајна улога во револуционерното судство.
Славејко Арсов запишал дека Делчев ги сослушувал селаните, ги разгледувал нивните жалби и донесувал одлуки по спорови, кражби, насилства и други престапи. На селаните им било забранувано да одат во османлиските судови, а одлуките на Организацијата се извршувале веднаш.
Пандо Кљашев сведочи дека луѓето без приговор ги прифаќале одлуките на Делчев:
„Луѓето без збор ги извршуваа одлуките на Гоце.“
Никола Петров Русински, пак, го нарекува Делчев врховен судија на Организацијата. Во еден случај, фатен предавник бил одведен пред револуционерниот суд, каде што доказите биле разгледани пред да биде донесена пресудата.
Почетоци на македонското правосудство
Револуционерното судство претставува една од првите етапи во развојот на поновиот македонски правосуден систем.
Првите обиди за создавање граѓански суд биле направени со Правилникот од Рилскиот конгрес во 1905 година, додека редовното македонско судство било воспоставено во текот на Народноослободителната борба и со одлуките на АСНОМ.
На 31 март 1945 година биле основани 25 околиски судови, три обласни судови во Скопје, Штип и Битола и Врховен суд со седиште во Скопје.
Револуционерните судови на ВМРО дејствувале во услови без сопствена држава и без редовни државни институции. Иако нивните казни биле строги, документите и сведоштвата покажуваат дека Организацијата се обидувала да воспостави правила, доказна постапка и контрола врз донесувањето на најтешките пресуди.
